वाल्मीकिरामायणम्

रामा, एकदा विश्वामित्र ऋषीने आपल्या तपश्चर्येने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, असे ब्रह्मदेवाला सांगितले. पण ब्रह्मदेव म्हणाले, "तू अद्याप इंद्रियांचे दमन केलेले नाही." ब्रह्मदेवाने विश्वामित्राला प्रयत्न चालू ठेवण्याचा सल्ला दिला आणि स्वर्गात परत गेले. देवता निघून गेल्यावर, महान ऋषी विश्वामित्राने हात उंच केले, कोणत्याही आधाराशिवाय, फक्त वायूवर जगत कठोर तप सुरू केले. उन्हाळ्यात तो पाच अग्नीच्या मध्यभागी उभा राहिला; पावसाळ्यात आकाशाखाली उघडाच राहिला. हिवाळ्यात तो दिवस-रात्र पाण्यात पडून राहिला. अशा प्रकारे, हजार वर्षे त्याने अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली. विश्वामित्राच्या तपामुळे देवता आणि इंद्राला मोठी चिंता वाटू लागली. इंद्राने सर्व मरुतांसह, आपल्यासाठी आणि कौशिकासाठी हानीकारक असे काही बोलून, अप्सरा रंभा हिच्याकडे गेले. "रंभा, हे देवांसाठी फार मोठे कार्य आहे. तुला कौशिकाला मोहात पाडून, त्याच्या मनात काम आणि भ्रम निर्माण करायचा आहे," असे इंद्राने तिला सांगितले. रंभा, लाजाळू आणि हात जोडून, इंद्राला उत्तर दिली, "हे देवाधिदेव, विश्वामित्र महान आणि भयंकर आहे; तो निश्चितच माझ्यावर प्रचंड राग काढेल." ती भयभीत होती, म्हणून इंद्राने तिला धीर दिला, "घाबरू नकोस, रंभा. माझे आदेश पूर्ण कर." वसंत ऋतूत, सुंदर वृक्षांच्या सान्निध्यात, इंद्र आणि कामदेव रंभासोबत राहिले; कोकिळाचा मधुर गान विश्वामित्राचे मन मोहून टाकणार होते. रंभा, अनेक गुणांनी आणि सौंदर्याने सज्ज, त्या तपस्वी कौशिकाचा तप भंग करण्यासाठी सज्ज झाली. इंद्राचे शब्द ऐकून, रंभा अतुलनीय सौंदर्य धारण करून, मोहक हास्याने विश्वामित्राला आकर्षित करू लागली. विश्वामित्राने कोकिळाचा गोड आवाज ऐकला, आणि आनंदाने रंभाकडे पाहिले. त्या आवाजामुळे, गानामुळे आणि रंभाच्या रूपामुळे, त्याच्या मनात शंका निर्माण झाली. त्याने हे सर्व इंद्राचे कारस्थान ओळखले आणि क्रोधाने रंभाला शाप दिला, "रंभा, तू मला काम आणि क्रोधावर विजय मिळवण्याचा प्रयत्न करत असताना मोहात पाडतेस, म्हणून तू दहा हजार वर्षे शिला (दगड) होशील." "एक तेजस्वी ब्राह्मण, तपश्चर्येच्या शक्तीने, माझ्या क्रोधाने कलुषित झाल्यावर तुला मुक्त करेल." असे सांगून, विश्वामित्र आपल्या क्रोधावर नियंत्रण ठेवू शकला नाही. त्याच्या शक्तिशाली शापामुळे, रंभा तात्काळ शिला झाली; आणि विश्वामित्राचे शब्द ऐकून, कामदेव तेथून निघून गेला. रामा, विश्वामित्राच्या मनात प्रचंड राग आणि तपशक्ती गमावल्याची भावना होती; त्याचे इंद्रिय अद्याप पूर्णपणे नियंत्रित झाले नव्हते, आणि त्याला मनात शांती मिळाली नाही. तप भंग झाल्यामुळे त्याचे मन अस्वस्थ झाले; त्याने निश्चय केला, "मी आता क्रोध करणार नाही, आणि काहीही बोलणार नाही." "किंवा, मी शेकडो वर्षे श्वासही घेणार नाही; मी इंद्रियांचे दमन करून स्वतःला कोरडा करीन." "जोपर्यंत मी तपश्चर्येने ब्राह्मणपद मिळवणार नाही, तोपर्यंत मी श्वास किंवा अन्न घेणार नाही." "माझ्या तपाच्या काळात, माझ्या शरीराचे रूप नष्ट होणार नाही." अशा प्रकारे, त्या ऋषीने हजार वर्षे जगात अद्वितीय व्रत घेतले. रामा, त्यानंतर विश्वामित्राने हिमालयाचा प्रदेश सोडून, पूर्व दिशेला जाऊन अतिशय कठोर तपश्चर्या केली. त्याने हजार वर्षे मौनव्रत घेतले, अतुलनीय आणि अत्यंत कठीण तप केले. हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, विश्वामित्र, जणू काही लाकूडच बनला होता, अनेक अडचणींना सामोरे गेला, पण त्याने मनात क्रोध येऊ दिला नाही. अशा निश्चयाने, तो अक्षय तपात मग्न झाला; हजार वर्षांचा व्रत पूर्ण झाल्यावर, तो अन्न घेऊ लागला. इंद्र, ब्राह्मणाचा रूप धारण करून, त्याच्याकडे तयार केलेले अन्न मागितले. विश्वामित्राने सर्व अन्न ब्राह्मणाला दिले, आणि स्वतः काहीही खाल्ले नाही. मौनव्रताचे पालन करून, त्याने ब्राह्मणाला काहीही बोलले नाही. पुन्हा मौनव्रत घेतले आणि श्वास घेणे बंद केले. मग, आणखी हजार वर्षे, विश्वामित्राने श्वास घेतला नाही; त्याच्या डोक्यातून धूर निघू लागला. त्या धुरामुळे त्रैलोक्य अस्वस्थ झाले; देव, ऋषी, गंधर्व, नाग, राक्षस—सर्वजण तपश्चर्येच्या आणि तेजस्वी विश्वामित्राच्या प्रभावाने गोंधळले, त्यांचे तेज मंद झाले. सर्वजण, दुःखाने ग्रस्त होऊन, ब्रह्मदेवाजवळ गेले. "हे देवाधिदेव, विश्वामित्र ऋषी अनेक कारणांनी मोहात पाडला गेला आणि रागावला, पण त्याची तपशक्ती वाढतच आहे." "त्याच्यात किंचितही दोष दिसत नाही; जर त्याच्या मनातील इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर...