आता मी या पवित्र वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील या सलग श्लोकांचे एकसंध, भावपूर्ण आणि श्रद्धेने ओतप्रोत असे कथन सांगतो. रघुकुलातील दोन वीर, श्रीराम आणि लक्ष्मण, त्यांच्या सर्व अंगांमध्ये बाणांनी भेदले गेले होते. ते जणू इंद्राच्या विशाल ध्वजांसारखे हलत होते—ज्यांच्या दोऱ्या तुटल्या असता ते झडपडतात, तसंच त्यांच्या शरीरावर असंख्य बाणांची जखम झाली होती. या दोन महान धनुर्धरांना, त्यांच्या जीवनावश्यक भागांमध्ये खोलवर घाव बसले होते. ते अशक्त झाले, डगमगत खाली पडले—जगाचे स्वामी असलेले हे दोघे, आता भूमीवर कोसळले. ते दोघे वीर, रक्ताने माखलेले, शरीराभोवती बाणांच्या वलयात, प्रचंड वेदनेने तडफडत होते. त्यांच्या शरीरावर एक बोटभरही जागा शिल्लक नव्हती जिथे बाणांनी भेदले गेले नव्हते; डोक्यापासून पायापर्यंत प्रत्येक जागा सरळ उडणाऱ्या बाणांनी विदीर्ण झाली होती. त्या क्रूर, मायावी राक्षसाने त्यांना असे घायाळ केले की, त्यांच्या शरीरातून रक्ताच्या धारा वाहू लागल्या—जणू झऱ्यांतून पाणी वाहते तशी. श्रीराम प्रथम कोसळले—जीवनावश्यक अंगांमध्ये बाण घुसलेले. हे तेच इंद्रजित होते, ज्यांनी पूर्वी क्रोधाने इंद्रालाही पराभूत केले होते. सोन्याच्या पिसांनी सुशोभित, धारदार टोक असलेल्या, विविध प्रकारच्या—रुंद, अर्धवट रुंद, अर्धचंद्राकार, हस्ताकृती, वास्यदंत आणि सिंहदंतासारख्या—अशा असंख्य बाणांनी त्याने रामावर प्रहार केला. तिथेच, वीरांच्या शय्येवर, रामांचे महान धनुष्य सुटलेले, त्याचा मूठ तुटलेला, आणि त्रिवेणी व सोनेरी अलंकारांनी सजलेला, असे पडले होते. राम, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, बाणांच्या पावसात कोसळले तेव्हा लक्ष्मणाने त्यांना पाहिले आणि त्याच्या मनात जीवनाची आशा संपली. कमळासारख्या डोळ्यांचे, सर्वांचा आधार असलेले, रणभूमीत आनंद देणारे राम भूमीवर कोसळलेले पाहून लक्ष्मणाचा हृदय तुटला. वानर सैन्यानेही हे दृश्य पाहिले आणि त्यांना अत्यंत दुःख झाले; शोकाने व्याकुळ होऊन, डोळ्यांत अश्रू भरून त्यांनी आक्रोश केला. वीरांच्या शय्येवर बांधलेले आणि रक्ताने न्हालेल्या या दोन वीरांना, हनुमानाच्या नेतृत्वाखाली सर्व वानरांनी वेढले होते. सगळेच अत्यंत निराश आणि दुःखी झाले होते. या प्रसंगानंतर, युद्धकांडातील छयालिसाव्या सर्गाचा आरंभ होतो. त्या वेळी, वनवासी वानरांनी आकाश आणि पृथ्वी कडे पाहिले आणि त्यांनी राम व लक्ष्मण यांना बाणांनी वेढलेले पाहिले. पाऊस थांबला आणि राक्षसाचा कार्य पूर्ण झाले तेव्हा विभीषण सुग्रीवासह त्या ठिकाणी पोहोचला. नील, द्विविद, मैंद, सुषेण, कुमुद आणि अंगद हे सर्व हनुमानासोबत तिथे आले आणि त्यांनी राघव बंधूंचा शोक केला. राम आणि लक्ष्मण आता हलत नव्हते, अत्यल्प श्वास घेत होते, रक्ताने भिजलेले, बाणांच्या राशीने झाकले गेले होते. ते वीरांच्या शय्येवर जणू सोनेरी ध्वजांसारखे दिसत होते—शरीरातून रक्त वाहत होते, ते क्षीण आणि निश्चेष्ट पडले होते. त्यांच्या सभोवती वानर प्रमुख उभे होते, सर्वांच्या डोळ्यांत अश्रू होते. राघव बंधू बाणांनी झाकलेले, भूमीवर कोसळलेले पाहून वानर आणि विभीषण अत्यंत व्याकुळ झाले. सर्व वानरांनी आकाश आणि सर्व दिशांना पाहिले, पण युद्धभूमीत रावणपुत्र कुठेही दिसला नाही, कारण तो आपल्या मायेत लपला होता. मात्र, विभीषणाने आपल्या दृष्टीने त्याला ओळखले—आपल्या भाऊपुत्राला, अद्वितीय पराक्रमी, मायावी आणि वरदानांनी संपन्न असलेल्या इंद्रजिताला त्याने समोर पाहिले. इंद्रजिताने स्वतःच्या पराक्रमाचा आणि राम-लक्ष्मणाच्या अवस्थेचा आनंद घेतला आणि सर्व राक्षसांना हर्षाने संबोधित केले: "दूषणाचा आणि बलाढ्य खराचा वध करणारे हे राम आणि लक्ष्मण, मी माझ्या बाणांनी पाडले आहेत. या बाणांच्या बंधनातून त्यांना कोणीही सोडवू शकत नाही—even देव, ऋषी एकत्र आले तरीही. ज्यांच्यामुळे माझे वडील चिंता आणि दुःखाने रात्री शय्येवर पडत नाहीत, ज्यांच्यामुळे संपूर्ण लंका जणू पावसाळ्यातील नदीसारखी अस्थिर झाली, त्या सर्व संकटांचे मूळ मी संपवले आहे. राम, लक्ष्मण आणि सर्व वानरांचा पराक्रम आता व्यर्थ झाला आहे—जणू शरद ऋतूतील ढगांसारखा." असे म्हणत इंद्रजिताने सर्व वानर प्रमुखांवर बाणांचा वर्षाव केला, आणि सर्व राक्षसांनी ते पाहिले. त्याने नीलला नऊ बाणांनी, मैंद व द्विविद यांना उत्तम बाणांनी घायाळ केले. बलाढ्य धनुर्धारी इंद्रजिताने जांबवंताच्या छातीवर बाण मारला आणि वेगवान हनुमानावर दहा बाण सोडले. गवाक्ष आणि शरभ यांना प्रत्येकी दोन बाणांनी घायाळ केले. गोळांगूल वानर प्रमुख आणि वालिपुत्र अंगद यांच्यावरही त्याने अनेक बाण सोडले. या वानर वीरांना अग्निशिखेसारख्या बाणांनी भेदून, रावणपुत्र इंद्रजिताने जोरात गर्जना केली. वानरांना बाणांच्या पावसाने त्रस्त करून, भयभीत केले आणि मोठ्या अभिमानाने म्हणाला, "या भीषण बाणांच्या बंधनाने मी हे दोन्ही भाऊ रणभूमीत बांधले आहेत—हे पाहा, राक्षसांनो!" त्याच्या या कृत्याने सर्व कपटी राक्षस आश्चर्यचकित झाले आणि अत्यंत आनंदित झाले. त्यांनी वादळातील मेघांसारख्या गर्जना केल्या आणि रावणपुत्राचा गौरव केला—त्यांना वाटले की राम मारला गेला आहे. मग, राम आणि लक्ष्मण भूमीवर निश्चेष्ट, श्वासही न घेता पडलेले पाहून, त्यांनी त्यांना मृत समजले. अशा प्रकारे, रणभूमीत राम-लक्ष्मण बाणांच्या शय्येवर निश्चेष्ट पडले होते, वानर सैन्य शोकाकुल होते, आणि रावणपुत्र इंद्रजित आपल्या मायावी विजयाचा आनंद घेत होता.