आकाशात इंद्रासारखी शोभा मिळवणारा वानरांचा श्रेष्ठ योद्धा, ज्याच्या मागे हजारो हजारो वानर चालतात, तो आपल्या सैन्यासह आकाशात विहार करत होता. या महान आत्म्यांच्या वानरांमध्ये, जे गर्जना करीत, आपल्या शक्ती व पराक्रमाचा अभिमान बाळगणारे होते, त्यांचा तो प्रमुख होता. राजन, तू पाहतोस तो, वाऱ्याने ढकललेल्या मेघासारखा, प्रामथी नावाचा अजेय व गोंगाट करणारा सेनापती आहे. त्याच्या आजूबाजूला, वेगवान वानरांची सेना, उत्साहित होऊन, सर्वत्र लालसर तेजाने उजळून निघाली होती, जणू वाऱ्याने उडवलेली धूळ सर्वत्र पसरली आहे. जिथे ही दाट धूळ पुन्हा पुन्हा गरगरते, तिथे काळ्या चेहऱ्याचे, दीर्घ शेपटीचे, बलवान वानर दिसतात. राजन, शंभर हजारांनी बांधलेला सेतू पाहून, तिथे दीर्घ शेपटी असलेला वानरांचा सेनापती गवाक्ष दिसतो. त्याच्या सभोवताली, वानर गर्जना करीत, आपल्या पराक्रमाने लंकेचा संहार करण्यास सज्ज झाले होते, जिथे झाडे नेहमी फळांनी लगडलेली असतात व जिथे मधमाश्या नेहमी वावरतात. त्या पर्वताभोवती, जिथे तेजस्वी सूर्य फिरतो, आणि ज्याच्या तेजामुळे हरणे व पक्षी नेहमी तशाच रंगात चमकतात—त्याच्या पठारावर, जिथे महान ऋषी कधीच जात नाहीत, जिथे इच्छित फळे देणारी झाडे नेहमी फळांनी लगडलेली असतात—त्या श्रेष्ठ पर्वतावर, जिथे अमूल्य मध आहे, तिथे तो सुंदर सुवर्ण पर्वतावर रमतो. वानरांच्या प्रमुखांमध्ये केशरी नावाचा सेनापती आहे; तो आपल्या सैन्याचा स्वामी आहे. साठ हजार रमणीय सुवर्ण पर्वतांमध्ये, राजन, तुझ्यासारखा श्रेष्ठ पर्वत आहे, जसा तू राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ आहेस; तिथे काही वानर पिंगट, काही शुभ्र, काही तांबड्या मुखाचे, काही मधासारख्या रंगाचे आहेत. हे सर्व वानर दूरच्या पर्वतावर राहतात, त्यांच्या तोंडात तीक्ष्ण दात व नख शस्त्र आहेत; ते सिंहासारखे चार दातांचे, वाघासारखे भयंकर, आणि जवळ जाण्यास कठीण आहेत. हे सर्व जण जणू प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे, जणू धगधगणाऱ्या सर्पांसारखे; त्यांच्या अतिशय लांब व उंचावलेल्या शेपटी, मदाने उन्मत्त हत्तींसारख्या वाटतात. हे सर्व महान पर्वतांसारखे, प्रचंड मेघांच्या गडगडाटासारखे गर्जना करतात; गोल, पिंगट डोळ्यांचे, त्यांच्या हालचाली व आवाज भयानक आहेत. सर्वजण, जणू लंकेचा संहार करण्यासाठीच उभे राहिले आहेत, आणि त्यांचा पराक्रमी स्वामी त्यांच्या मध्ये उभा आहे. विजयाची इच्छा बाळगणारा तो नेहमी सूर्याची पूजा करतो, राजन, आणि पृथ्वीवर शतबली या नावाने प्रसिद्ध आहे. तो एकटाच आपल्या सैन्याने लंका पादाक्रांत करण्याचा निर्धार करतो; तो धैर्यवान, शक्तिशाली, शूर, आणि आपल्या पराक्रमावर दृढ आहे. रामाचा आनंद साधण्यासाठी, हा वानर आपल्या प्राणाचीही पर्वा करत नाही; गज, गवाक्ष, गवय, नल आणि नील हे देखील वानर आहेत. यापैकी प्रत्येक योद्ध्याभोवती दहा कोटी वानर आहेत; तसेच, विंध्य पर्वतावर राहणारे इतर श्रेष्ठ वानर—त्यांची संख्या आणि वेग इतका प्रचंड आहे की त्यांची मोजणी करणे अशक्य आहे. हे सर्व, राजन, अत्यंत शक्तिशाली आहेत; त्यांची शरीरं मोठ्या पर्वतांसारखी आहेत; ते एका क्षणात पृथ्वीला भग्न पर्वतांनी व्यापून टाकू शकतात. हे ऐक, राजन, की वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील अठ्ठाविसावा सर्ग सुरू होतो. सारणाच्या शब्दांनी ऐकून, शुकाने राक्षसाधिपती रावणाला त्या सर्व सैन्याचे वर्णन केले. "राजन, तू पाहतोस ते, जणू मदाने उन्मत्त हत्ती, गंगेच्या वटवृक्षांसारखे, साल वृक्षांसारखे, किंवा हिमालयातील झाडांसारखे आहेत. हे सर्व अत्यंत दुर्जेय, शक्तिशाली, इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करणारे आहेत; ते दैत्य व दानवांसारखे दिसतात आणि युद्धात देवतांसारखा पराक्रम दाखवतात. त्यांच्यात नऊ, पाच आणि सात कोटींच्या हजारो सैन्यगट आहेत; तसेच, हजारो भालेधारी व शेकडो वेगवेगळ्या गटांचे वानर आहेत. हे सर्व सुग्रीवाचे मंत्री आहेत, जे नेहमी किष्किंधेत राहतात; हे वानर देव, गंधर्व यांच्यापासून उत्पन्न झालेले असून, इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करण्याची शक्ती त्यांना आहे. तू पाहतोस ते दोन युवक, जे देवांसारखे दिसतात, ते मैंद आणि द्विविद आहेत; युद्धात त्यांना कोणीही समकक्ष नाही. ब्रह्मदेवाने त्यांना अनुमती दिली असून, त्यांनी अमृतपान केले आहे; असे मानले जाते की हे दोघे आपल्या बळावर लंकाचा संहार करू शकतात. तू पाहतोस तो, जणू तुटलेल्या हत्तीप्रमाणे उभा आहे, तो असा वानर आहे की, रागावला तर समुद्रालाही हलवू शकतो. तोच वानर लंकेत शिरणार आहे, वैदेहीसाठी आणि तुझ्यासाठी; पाहा, तोच वानर, जो पूर्वी दिसला होता, आता परत आला आहे. तो केशरीचा ज्येष्ठ पुत्र आहे, वायुपुत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे; हनुमान म्हणून ओळखला जाणारा, ज्याने समुद्र ओलांडला. तो वानरांमध्ये श्रेष्ठ आहे, इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करू शकतो, बळ आणि सामर्थ्याने युक्त आहे, आणि त्याच्या गतीला कोणीही अडवू शकत नाही, जसा नेहमी पुढे जाणारा स्वामी. एकदा बालपणी, तो उगवत्या सूर्याला पाहून, भुकेने व्याकुळ झाला, आणि तीन हजार योजनांच्या अंतरावर झेपावला. त्याने मनात ठरवले, 'मी सूर्याला पकडीन; माझी भूक अन्यथा शमणार नाही,' आणि आपल्या शक्तीचा अभिमान बाळगून उडी घेतली. तो देवता, ज्याच्याजवळ ऋषी किंवा दैत्य जाऊ शकत नाहीत, त्याच्यापर्यंत पोहोचू शकला नाही, आणि सूर्योदयाच्या वेळी पर्वतावर कोसळला. तेव्हा त्या वानराच्या जबड्याला किंचित इजा झाली; म्हणून तो 'हनुमान'—मजबूत जबड्याचा—म्हणून ओळखला जातो. माझ्या या येण्याच्या सत्याने सांगतो, की हा वानर मला ज्ञात आहे; त्याचे सामर्थ्य, रूप आणि शक्ती यांचे वर्णन करणे अशक्य आहे. तोच आपल्या बलाने लंकेचा संहार करण्याचा निर्धार करतो; ज्याच्यामुळे तुझा ध्वज आज झळकत आहे, आणि जो लंकेत पोहोचला—तू हा वानर कसा विसरू शकतोस? आणि हा पुढचा वीर, काळा वर्णाचा, कमळासारख्या डोळ्यांचा, इक्ष्वाकु वंशातील महान सारथी आहे, जो आपल्या पराक्रमाने जगात प्रसिद्ध आहे.