राजा, पाहा, तो महाकाय वानर क्रोधाने थरथरत आहे, त्याच्या डोळ्यातून बाजूने कटाक्ष टाकतो आहे, शेपटी जोरजोराने फडफडवतो आहे आणि नाकातून मोठ्या आवाजात श्वास घेतो आहे. हा बलवान शरभ नावाचा वानर आहे, जो नेहमी सुखद सल्वेय पर्वतावर वास करतो. तो वानरांच्या सैन्याचा प्रमुख आहे. त्याच्या अधिपत्याखाली ‘विहार’ नावाने ओळखले जाणारे सर्व सेनापती आहेत, आणि त्यांची संख्या चाळीस लक्ष आहे. वानरवीरांच्या मध्ये, जसा इंद्र देवतांमध्ये तेजस्वी आहे, तसा हा महानायक उभा आहे, जणू आकाश व्यापणारा काळा मेघच. त्याच्या तोंडून येणारा गर्जना ढोलाच्या आवाजासारखा आहे, आणि युद्धाची आस ठेवणाऱ्या शाखामृगांच्या सिंहांसारखा आहे. तो सर्वोच्च पर्वत ‘परियात्र’मध्ये राहतो, आणि युद्धात नेहमी अपराजित असतो. हा पनस नावाचा सेनापती आहे, आणि त्याच्या सेवेत पन्नास हजार प्रमुख सेनापती आहेत, ज्यांची सेना श्रेणीप्रमाणे विभागलेली आहे. समुद्राच्या काठावर उभ्या असलेल्या प्रचंड वानरसैन्यात, तो जणू दुसराच समुद्र शोभून दिसतो. यातील एक, बेडकासारखा दिसणारा, विनता नावाचा सेनापती आहे, जो उत्तम वेणा नदीचे पाणी पित फिरतो. साठ हजार वानरांची सेना त्याच्याजवळ आहे. त्याच्या सैन्यातील क्रोधन नावाचा वानर तुला युद्धासाठी बोलावत आहे. हे सर्व पराक्रमी आणि बलवान आहेत, ज्यांची सेना श्रेणीप्रमाणे विभागलेली आहे. यातील एक वानर, ज्याचे शरीर गेरू सारखे लालभडक आहे, तो नेहमी इतर वानरांचा तिरस्कार करतो, स्वतःच्या बळाचा गर्व बाळगतो, आणि तेजाने उजळलेला गव्य नावाचा हा वानर रागाने तुझ्याकडे येतो आहे. सत्तर हजार वानर त्याच्या सेवेत आहेत, आणि तो एकटाच आपल्या सैन्याने लंकेचा विध्वंस करण्याचा निर्धार करतो. हे सर्व अपराजेय वीर आहेत, ज्यांची संख्या अगणित आहे, आणि हे सर्व सैन्याचे प्रमुख आहेत. राजा, आता सत्ताविसाव्या अध्यायाचे श्रवण कर. मी आता ते सेनापती सांगतो, जे राघवाच्या कार्यासाठी पुढे आले आहेत आणि ज्यांना स्वतःच्या प्राणाची किंमतच नाही. त्याच्याभोवती अनेक बलवान, प्रेमळ, लांब शेपटीचे वानर जमा झाले आहेत. हे तांबडे, पिवळे, पांढरे, विविध रंगाचे असून अत्यंत क्रूर कृत्य करणारे आहेत. जेव्हा हे सर्व एकत्र येतात, तेव्हा सूर्याच्या किरणांसारखे तेजस्वी दिसतात. हे पृथ्वीवर फिरतात, आणि ह्यांचे नाव हर आहे. शेकडो-हजारो वानर झाडे उचलून, लंकेवर चढाई करण्याच्या उत्साहाने त्याच्या मागे वेगाने धावत आहेत. हे सर्व वानरराजाचे सेवक आहेत, जे काळ्या मेघांसारखे उभे आहेत. हे सर्व काळ्या अंजनासारखे दिसतात, युद्धात स्थिर आहेत, आणि त्यांची संख्या अगणित आहे, जशी समुद्राचा दुसरा किनारा सांगता येत नाही, तशी. पर्वत, प्रदेश, नद्या कुठेही असले तरी हे भयंकर राक्षससदृश अस्वल तुझ्यावर चालून येत आहेत, राजन. त्यांच्या मध्ये भीमाक्ष नावाचा, भयंकर रूपाचा, सर्व बाजूंनी मेघांनी वेढलेला अस्वल उभा आहे. तो उत्तम पर्वतावर राहतो, नर्मदा नदीचे पाणी पितो, आणि सर्व अस्वलांचा अधिपती धूम्र नावाचा सेनापती आहे. त्याचा धाकटा भाऊ, पर्वतासारखा विशाल, दिसायला त्याच्यासारखा पण पराक्रमात श्रेष्ठ आहे. हा जांबवान नावाचा, महान सेनापतींचा प्रमुख आहे. तो शांत, वृद्धांचा आदर करणारा, पण युद्धात कठोर आहे. जांबवानाने बुद्धिमान इंद्राला मोठी मदत केली होती. देव-दानवांच्या युद्धात त्याने पराक्रम गाजवला आणि अनेक वर मिळवले. हे सर्व वानर डोंगरशिखरांवर चढून, मोठमोठे शिलाखंड ढगांसारखे उडवतात, त्यांना मृत्यूची भीती नाही. त्याच्या सैन्यातील अनेक योध्दे, प्रचंड शक्तिमान, राक्षस आणि केसाळ पिशाच्चांसारखे दिसतात. जेव्हा सर्व वानर हा सेनापती, झेप घेण्यासाठी पुढे येताना पाहतात, तेव्हा ते थक्क होऊन पाहतच राहतात. राजन, हा वानरांचा अधिपती, बलशाली डंभ नावाचा आहे. तो हजार डोळ्यांच्या इंद्राची पूजा करतो आणि सेनापती आहे. तो चालताना, एक योजन दूर असलेल्या पर्वताजवळून जातो आणि झेप घेतल्यावर योजनभर उंची गाठू शकतो. चौपायांमध्ये त्याच्या आकाराला तोड नाही; तो समनादन म्हणून प्रसिद्ध आहे, वानरांचा आदिपुरुष. त्याने एकदा बुद्धिमान इंद्राशी युद्ध केले होते; त्याला विजय मिळाला नाही, पण कधीच पराभूत झाला नाही; तो सेनापतींमध्ये प्रमुख आहे. त्याचा पराक्रम इंद्रासारखाच आहे, आणि तो गंधर्वकन्येच्या पोटी, अंधाराच्या मार्गाने जन्मला आहे. देव-दानवांच्या युद्धात, स्वर्गवासीयांच्या मदतीसाठी, जिथे वैश्रवण राजा जांबू वृक्षाची पूजा करतो, तिथे हा पर्वतराज, अनेक किन्नरांनी वेढलेला, नेहमी क्रीडेत रमतो. तो तुझ्या स्वामीचा भाऊ आहे, राक्षसराजा. तिथे हा तेजस्वी, बलवान, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला क्रथन नावाचा सेनापती युद्धात नेहमी गर्वाने उभा असतो. शंभर कोटी वानरांनी वेढलेला हा सेनापती, एकटाच आपल्या सैन्याने लंकेचा विध्वंस करण्याचा निर्धार करतो. तो गंगेच्या काठाने फिरतो, हत्तींच्या प्रमुखांना घाबरवतो, कारण हत्ती आणि वानर यांच्यातील जुनी वैरभावना त्याच्या मनात आहे. अशा या महाकाय, अपराजेय, विविध रंगरूपांच्या सेनापती व त्यांच्या प्रचंड सैन्याने लंकेच्या दिशेने कूच केलेली आहे, आणि त्यांची वीरता, पराक्रम आणि भक्ती हे सर्व तुझ्यासमोर उभे आहेत, राजन.