समुद्रकिनारी उभ्या असलेल्या त्या विशाल वानरसेनेच्या मध्यभागी, एक अद्भुत आणि भीषण वानर उभा आहे. त्याचे कान मोठे मोठे पसरलेले, तो पुन्हा पुन्हा जांभया देतो, पण मृत्यूच्या भीतीने तो कधीच थरथरत नाही, ना कधी रणभूमीतून पळतो. त्याचा राग इतका प्रचंड आहे की तो अंगावर काटा आणतो, त्याने शेपटी जोरात फडफडवली आणि बाजूने कटाक्ष टाकला, त्याच्या तोंडातून जोरदार फुत्कार निघाले. हा बलाढ्य वानर म्हणजेच शरभ, जो साळव्य पर्वतावर नेहमी वास करतो आणि वानरांच्या सैन्याचा प्रमुख आहे. शरभच्या आज्ञेत विहार नावाने ओळखले जाणारे चाळीस लक्ष वानर प्रमुख आहेत. हा शरभ, वानर वीरांमध्ये जसा आकाश व्यापणारा मोठा मेघ उभा असतो, तसाच उभा आहे—देवतांमध्ये जसा इंद्र. त्याच्या गर्जनेचा आवाज रणवाद्यांच्या गजरासारखा आहे, आणि युद्धाची आस असलेल्या वानरांच्या सिंहगर्जनेसारखा आहे. परीयात्र नावाच्या श्रेष्ठ पर्वतावर अजिंक्य पनस नावाचा वानर प्रमुख राहतो. त्याच्या आजूबाजूला पन्नास हजार वानरप्रमुख आहेत, ज्यांची सैन्ये श्रेणीनुसार विभागलेली आहेत. समुद्रकिनारी उभ्या असलेल्या त्या भयंकर, उसळलेल्या सैन्याला तो आपल्या उपस्थितीने शोभा देतो, जणू दुसरा समुद्रच निर्माण झाला आहे. त्यातच आणखी एक वानर आहे, जो बेडकासारखा दिसतो, त्याचे नाव आहे विनत. तो वैन नावाच्या उत्तम नदीचे पाणी पितो आणि वानर सैन्याचा प्रधान आहे. साठ लक्ष वानर त्याच्या सैन्यात आहेत, आणि क्रोधना नावाचा वानर तुला युद्धासाठी आव्हान देतो. हे सर्व वानर अत्यंत शूर आणि बलवान आहेत, त्यांची सैन्येही श्रेणीनुसार विभागलेली आहेत. त्यात एक वानर आहे, ज्याचे शरीर गेरू सारखे लाल आहे, तो नेहमी इतर वानरांचा तिरस्कार करतो आणि आपल्या सामर्थ्याचा गर्व बाळगतो—तो तेजस्वी गवय, जो रागाने तुझ्याकडे येतो आहे. सत्तर लक्ष वानर त्याच्या सोबत आहेत, आणि तो एकटाच आपल्या सैन्याने लंकेला चिरडण्याची आशा करतो. हे सर्व वानर वीर अजिंक्य आहेत, त्यांची संख्या मोजता येणार नाही, हे सर्व वानरसेनापती आहेत आणि त्यांची सैन्येही श्रेणीनुसार विभागलेली आहेत. आता, पुढे मी तुला त्या सेनापतींचे वर्णन करतो, जे राघवाच्या कार्यासाठी पुढे आले आहेत आणि ज्यांना स्वतःच्या जीवनाची किंमत नाही. त्यांच्या आजूबाजूला असंख्य बलवान, प्रेमळ, लांब शेपटी असलेले वानर जमले आहेत. त्यांच्या रंगात तांबडा, पिवळा, पांढरा आणि मिश्र रंग आहे. हे सर्व आपल्या कर्मात अत्यंत प्रखर आहेत. एकत्र जमल्यावर हे वानर सूर्याच्या किरणांसारखे चमकतात. हे पृथ्वीवर वेगवेगळ्या दिशांनी फिरतात, आणि त्यांचा प्रमुख म्हणजे हरा नावाचा वानर आहे. शेकडो-हजारो वानर त्याच्या मागे आहेत, जे झाडे उचलून लंकेवर चढण्यासाठी उत्सुक आहेत. हे सर्व वानरराजाचे सेवक आहेत, जे तुझ्या समोर उभे आहेत आणि मेघांसारखे गडद दिसतात. युद्धात ते काळ्या काजळासारखे दिसतात, आणि त्यांच्या सैन्याची संख्या किती आहे हे सांगता येणार नाही, जणू समुद्राच्या पल्याड असावी तशी. हे वानर जिथे कुठे असतात—पर्वतांवर, प्रदेशात, नद्यांमध्ये—तिथून हे भयंकर अस्वल तुझ्यावर चालून येत आहेत. त्यांच्यात भीमाक्ष नावाचा एक भीषण दिसणारा अस्वल आहे, जो सर्व बाजूंनी मेघांनी वेढलेला जसा पावसाचा देव असतो, तसा उभा आहे. तो उत्तम पर्वतावर राहतो आणि नर्मदा नदीचे पाणी पितो. तो सर्व अस्वलांचा स्वामी आहे, त्याचे नाव धूम्र आहे आणि तो सैन्याचा प्रमुख आहे. त्याचा लहान भाऊ, पर्वतासारखा विशाल, रूपाने त्याच्यासारखाच पण पराक्रमात श्रेष्ठ आहे. त्याचे नाव आहे जांबवान, जो मोठ्या वानरसेनापतींमध्ये प्रमुख आहे. तो शांत, वडिलधाऱ्यांचा आदर करणारा, पण युद्धात अत्यंत कठोर आहे. त्याने बुद्धिमान इंद्राची खूप मदत केली आहे; जांबवानने देव-दानव युद्धात भाग घेतला आणि अनेक वर मिळवले. हे वानर पर्वतशिखरांवर चढून मोठमोठे दगड फेकतात, जणू मेघच दगड बनून पडत आहेत, आणि त्यांना मृत्यूची भीती नाही. त्याच्या सैन्यातील अनेक वानर उर्जेने परिपूर्ण आहेत, दिसायला राक्षस किंवा केसाळ पिशाच्चांसारखे आहेत. सर्व वानर जेव्हा या सेनापतीला पुढे धावताना, उडी मारायला सज्ज असताना पाहतात, तेव्हा स्तब्ध होऊन पाहतात. हे वानरांचे प्रभू, बलसंपन्न, याचे नाव आहे डंभ. तो सहस्त्रनेत्र इंद्राची पूजा करतो आणि सैन्याचा प्रमुख आहे. तो ज्या वेगाने चालतो, तेव्हा एका योजनावर असलेला पर्वत सहज मागे टाकतो, आणि त्याच्या शरीराने उडी मारून योजनाएवढ्या उंचीवर जातो. चौपायांमध्ये त्याच्या आकारासारखा दुसरा कोणी नाही; तो वानरांचा आदिपुरुष सम्नदन म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याने एकदा बुद्धिमान इंद्राशी युद्ध केले होते, जरी विजय मिळवला नाही, तरी कधीच पराभूत झाला नाही; तो सेनापतींमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे. त्याचे शौर्य इंद्रासारखेच आहे; तो गंधर्वकन्येच्या पोटी, अंधाराच्या मार्गाने जन्माला आला. देव-दानव युद्धात, स्वर्गवासीयांच्या मदतीसाठी, जिथे वैश्रवण राजा जांबू वृक्षाची पूजा करतो, तिथे तो उपस्थित होता. तो राजेश्वरी पर्वतांचा राजा आहे, त्याच्यासोबत अनेक किन्नर आहेत, आणि नेहमी क्रीडेत आनंद देतो; तो तुझ्या स्वामीचा भाऊ आहे, राक्षसराज. त्याच ठिकाणी हा तेजस्वी, बलाढ्य, श्रेष्ठ वानर, क्रथन नावाचा, नेहमी युद्धात गर्वाने उभा असतो आणि सैन्याचा प्रमुख आहे. त्याच्या सभोवती कोटी कोटी वानर आहेत, आणि तो एकटाच आपल्या सैन्याने लंकेला चिरडण्याची आशा बाळगून उभा आहे. अशा प्रकारे, हे सर्व वानर, अस्वल आणि त्यांच्या सेनापती, राघवाच्या कार्यासाठी सज्ज झाले आहेत, आणि त्यांच्या पराक्रमाची गणना करणे अशक्य आहे.