लंकापती रावणासमोर वानरसेनेचे तेजस्वी, पराक्रमी आणि भयावह वीर एकत्र जमले होते. त्यांच्यातील काहीजण अत्यंत दुर्धर, जिंकता न येणारे, आणि भीषण शौर्याने संपन्न होते—त्यांची संख्या आठशे हजार आणि दहा कोटी इतकी होती. हे सर्व वीर सुगंधी चंदनाने अंगाला लेप लावून सजलेले, आपल्या सेनापतीच्या मागे चालत होते. त्यांच्यातील एक महाबली, आपल्या स्वतःच्या सैन्यासह लंकेचा संहार करण्याचा निर्धार करून उभा होता. त्याचे रूप शुभ्र, चांदीसारखे चमकणारे, आणि त्याची शक्ती अत्यंत भयंकर होती. या वानरांच्या सैन्यातील एक बुद्धिमान आणि पराक्रमी वानर, जो तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होता, वेगाने सुग्रीवाजवळ येतो आणि पुन्हा मागे परत जातो. सम्रोचन नावाचे एक सुंदर पर्वत आहे, जो अनेक वृक्षांनी सुशोभित आहे; तिथे कुमुद नावाचा सेनापती आपल्या सैन्याचे राज्य पाहतो. हा कुमुद, आनंदाने आपल्या शंभर हजार साथीदारांना सोबत घेऊन चालतो, त्याची शेपटी लांब व जाड, अनेक हातभर केसांनी आच्छादलेली आहे. त्याच्या भयावह शेपटीवर तांबड्या, पिवळ्या, शुभ्र आणि फिकट रंगाचे केस पसरलेले आहेत. हा भयंकर आणि थकवा न जाणणारा वानर युद्धाची आस धरतो, आणि आपल्या सैन्याच्या जोरावर लंकेचा नाश करण्याची त्यालाही इच्छा आहे. त्याच्यातील आणखी एक, सिंहासारखा दिसणारा, पिवळसर आणि लांब अयाळ असलेला, शांतपणे बसून लंकेकडे पाहतो, जणू आपल्या दृष्टीनेच लंकेला भस्म करण्याचा विचार करतो. हा वीर नेहमीच विंध्य, काळा पर्वत, सह्य आणि सुंदर सुदर्शन या पर्वतांवर वास करतो. हे राजन्, तो म्हणजे रंभा, सेनापती, ज्याच्याजवळ एक लाख तीस हजार श्रेष्ठ वानर आहेत. जेव्हा हा रंभा पुढे सरकतो, तेव्हा भयंकर आणि बलवान वानर त्याला वेढून घेऊन, आपल्या शक्तीने लंकेचा संहार करण्यास उत्सुक होतात. तो आपले कान रुंद करून वारंवार हंबरतो, तरीही मृत्यूपुढे कधीही घाबरत नाही, ना सैन्यापासून पळ काढतो. तो रागाने थरथरतो, डोळ्यांनी टेढी नजर टाकतो, शेपटी फडफडवतो आणि फुत्कारतो. या वानरांमध्ये आणखी एक आहे—शरभ नावाचा सेनापती—तो वेगवान आणि निर्भय, नेहमीच रम्य साल्वेय पर्वतावर वास करतो. त्याच्याजवळ सर्व विहार नावाचे सेनापती आहेत, ज्यांची संख्या चाळीस हजार आहे. तो वीर, जणू आकाश व्यापणारा घनघोर मेघच, वानरवीरांमध्ये इंद्रासमान तेजस्वी आहे. त्याच्या आवाजाचा गडगडाट युद्धासाठी उत्सुक असलेल्या वानरांच्या सिंहगर्जनेसारखा वाटतो. तो परियात्र नावाच्या श्रेष्ठ पर्वतावर वास करणारा, युद्धात कधीही न जिंकता येणारा पनस नावाचा सेनापती आहे. त्याच्याजवळ पन्नास हजार सेनापती आहेत, जे आपापल्या गणांमध्ये श्रेष्ठ आहेत. या भयावह आणि उसळत्या सैन्यात, समुद्राच्या काठावर उभ्या असलेल्या, दुसऱ्या समुद्रासारख्या विशाल सेनेला तो शोभा आणतो. दुसरा एक, बेडकासारखा दिसणारा, विनता नावाचा सेनापती आहे, जो उत्तम वेणा नदीचे पाणी पित फिरतो. त्याच्याजवळ साठ हजार वानरांची सेना आहे. क्रोधना नावाचा वानर युद्धासाठी तुला हाक देतो. हे वीर बलवान आणि पराक्रमी, आपापल्या गणांमध्ये विभागलेले आहेत. त्यांच्यातील एक, ज्याचे शरीर गेरू सारखे लालसर चमकते, तो नेहमी इतर वानरांचा तिरस्कार करतो, आपल्या सामर्थ्याचा गर्व बाळगतो, आणि तेजस्वी गवय नावाचा हा वीर रागाने तुझ्या दिशेने येतो. त्याच्याजवळ सत्तर हजार वानर आहेत, आणि तोही आपल्या सैन्याच्या जोरावर लंकेचा नाश करण्याची इच्छा धरतो. हे सर्व जिंकता न येणारे वीर आहेत, त्यांची संख्या मोजता येणार नाही, ते सर्व सेनापती आहेत आणि आपापल्या गणांमध्ये विभागलेले आहेत. राजन्, आता सत्ताविसाव्या अध्यायातील कथा ऐक. मी आता तुला त्या सेनापतींचे वर्णन करतो, जे तू पाहत आहेस—जे राघवाच्या कार्यासाठी पुढे आले आहेत आणि ज्यांना आपल्या प्राणांची किंमत नाही. त्याच्या आजूबाजूला अनेक बलवान, प्रेमळ, लांब शेपटाचे वानर जमले आहेत; ते तांबडे, पिवळे, पांढरे आणि विविध रंगांचे, आपल्या कृत्यात भयंकर आहेत. जेव्हा हे सर्व एकत्र येतात, तेव्हा सूर्यकिरणांसारखे तेजस्वी दिसतात; पृथ्वीवर सर्वत्र फिरतात, आणि या वानराचे नाव हर आहे. शेकडो आणि हजारो वानर त्याच्या मागे झपाट्याने झाडे उचलत, लंकेवर चढाई करण्यास उत्सुक आहेत. हे सर्व वानरराजाचे सेवक, ज्यांना तू पाहतोस, ते सर्व सेनापती गडद मेघांसारखे उभे आहेत. ते काळ्या सुरम्यासारखे दिसतात, युद्धात स्थिर असतात; त्यांची संख्या अगणित आणि वर्णनातीत आहे, जशी समुद्राच्या पारची काठी दिसत नाही तशी. ते कुठेही असोत—पर्वतात, प्रदेशात किंवा नद्यांमध्ये—हे भयंकर अस्वल तुला भिडण्यासाठी येत आहेत, राजन्. त्यांच्यामध्ये भीमाक्ष नावाचा, भीषण रूपाचा वीर, सर्व बाजूंनी मेघांनी वेढल्यासारखा उभा आहे. तो उत्तम पर्वतावर राहणारा, नर्मदा नदीचे पाणी पिणारा, सर्व अस्वलांचा अधिपती, धूम्र नावाचा सेनापती आहे. त्याचा धाकटा भाऊ, पर्वतासारखा विशाल, रूपाने भाऊसारखा पण शौर्यात अधिक आहे. हा म्हणजे जांबवान, श्रेष्ठ सेनापती; तो शांत, वयोवृद्धांचा मान राखणारा, पण युद्धात कठोर आहे. त्याने बुद्धिमान इंद्राला मोठी मदत केली; जांबवानने देव-दानवांच्या युद्धात भाग घेतला आणि अनेक वर मिळवले. हे सर्व पर्वतशिखरांवर चढून, मोठमोठे दगड जणू मेघासारखे फेकतात; त्यांना मृत्यूची भीती नाही. त्याच्या सैन्यातील अनेक वीर, उर्जेत प्रबळ, राक्षस आणि केसाळ पिशाच्चांसारखे दिसतात. जेव्हा सर्व वानर त्यांना, म्हणजे या सेनापतीला, पुढे धावत आणि उडी मारण्यासाठी सज्ज पाहतात, तेव्हा ते थांबून त्याच्याकडे नुसते पाहत राहतात. अशा प्रकारे, हे सर्व वानर आणि अस्वल सेनापती, आपल्या सैन्यांसह, लंकेच्या उद्ध्वस्तीसाठी सज्ज झाले होते.