हनुमानाने आपल्या तेजस्वी शक्तीने लंकेचा वनभाग पूर्णपणे उद्ध्वस्त केला, राक्षसांचा युद्धात संहार केला आणि लंकेसारख्या भयानक नगरीला जाळून टाकले. या महान वानराने आपली कीर्ती उजळवली. तो एका सुंदर, भव्य प्रासादाच्या शिखरावर उभा होता. वानरांमध्ये सिंहासारखा तेजस्वी, त्याच्या जळत्या शेपटीचे जणू ज्वाळांचे हार झाले होते, आणि तो सूर्याप्रमाणे किरणांनी शोभून दिसत होता. यानंतर, हनुमानाने संपूर्ण लंका एकत्र करून, आपल्या शेपटीवरील आग समुद्रात जाऊन विझवली. त्यावेळी देव, गंधर्व, सिद्ध आणि महान ऋषी — या सर्वांनी जळून खाक झालेली लंका पाहून मोठ्या आश्चर्याने भारावून गेले. त्या ठिकाणी उपस्थित असलेल्या सर्व प्राण्यांना हनुमान, हा महान वानर, म्हणजे जणू कालनारायणाची ज्वाला आहे, असे वाटले. हे ऐका — वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडातील पंचावन्नावे सर्ग. लंका जळताना, राक्षसांमध्ये भीती आणि घबराट पसरली होती. हे पाहून हनुमान विचारात पडला. त्याच्या मनात मोठी भीती निर्माण झाली आणि स्वतःवरील अपराधाची भावना जागी झाली: "मी हे काय करून बसलो — लंका जाळली?" "ते धन्य आहेत, जे क्रोध आला तरी विवेकाने तो आवरतात; जसे महात्मे पाण्याने ज्वलंत आग विझवतात. कोण रागावल्यावर पाप करणार नाही? रागात माणूस वृद्धांचा संहार करू शकतो, सत्पुरुषांनाही कठोर शब्द बोलू शकतो. रागाने भरलेला माणूस काय बोलावे किंवा बोलू नये, हे लक्षात घेत नाही; रागीटासाठी काहीही निषिद्ध राहत नाही. जो संयमाने, राग येताच, सर्पाने जुनी कात टाकावी तसे राग झटकून टाकतो, तोच खरा पुरुष आहे." "माझ्यासारख्या मूर्ख, लज्जाहीन आणि वाईट कर्म करणाऱ्याला लाज वाटावी — मी विचारही केला नाही की सीतेचे काय होईल, आणि असे कर्म केले, जे माझ्या स्वामीचा नाश करील. जर लंका जळून गेली असेल, तर निश्चितच पुण्यवती जानकीही जळून गेली असेल; माझ्या अज्ञानामुळे, तिच्या पतीचे कार्य मी उद्ध्वस्त केले. ज्या हेतूने हे कार्य हाती घेतले होते, तेच मी नष्ट केले; लंका जाळताना सीतेचे रक्षण केले नाही. हे कार्य जरी लहान असले, तरी रागाच्या भरात मी मुळापासून नाश केला." "निश्चितच जानकी आता नाही; लंकेचा एकही भाग जळून न गेलेला दिसत नाही — संपूर्ण नगरी राख झाली आहे. माझ्या चुकीमुळे हे कार्य बिघडले असेल, तर आज इथेच आपले प्राणही सोडावेसे वाटते. आज मी स्वतःला आगीत टाकावे का, की समुद्रातील अग्निकुंडात उडी घ्यावी? की आपले शरीर समुद्रातील प्राण्यांना अर्पण करावे?" "मी जिवंत राहून वानरराजाला किंवा त्या दोन सिंहासारख्या पुरुषांना कसे सामोरे जाऊ? ज्या गोष्टी साध्य व्हायच्या होत्या, त्या मी नष्ट केल्या. माझ्या रागामुळे वानरांची अस्थिरता संपूर्ण त्रैलोक्यात प्रसिद्ध झाली आहे. या अस्थिर, वासनाग्रस्त, आणि असंयमी स्वभावावर लाज वाटावी — इच्छेच्या आहारी जाऊन मी सीतेचे रक्षण केले नाही." "जर सीता नष्ट झाली असेल, तर ते दोघेही नष्ट होतील; आणि त्यांचा नाश झाला, तर सुग्रीव व त्याचे कुटुंबही नष्ट होतील. हेच ऐकून, आपला भाऊप्रेमी, धर्मात्मा भरत आणि शत्रुघ्न कसे जिवंत राहतील? इक्ष्वाकू वंशाचा नाश झाला, तर सर्व लोक दु:खाने ग्रस्त होतील. म्हणूनच मी दुर्दैवी, धर्म-धनरहित, रागाने भरलेला, दोषी — जगाचा नाश करणारा आहे." अशा विचारात असताना, हनुमानास पुन्हा काही शुभ शकुन दिसले, जे आधीही त्याने पाहिले होते, आणि त्याने त्यांचा पुन्हा विचार केला. "कदाचित, आपल्या तेजाने संरक्षित असलेली ती पुण्यवती स्त्री नष्ट झाली नसेल; अग्नी अग्नीला जाळू शकत नाही. त्या धर्मात्मा, अपरिमित तेजाच्या रामाची पत्नी, आपल्या आचरणाने संरक्षित आहे — तिला अग्नी स्पर्श करू शकत नाही." "रामाच्या सामर्थ्याने आणि वैदेहीच्या पुण्यामुळे, ही अग्नी मला — जो यज्ञासाठी वाहक आहे — जाळू शकली नाही. जी रामाच्या हृदयातील प्रियतमा आहे, भरत आणि इतर दोघा भावांचीही देवी आहे, ती कशी नष्ट होईल? जर ही अग्नी, सर्वत्र असणारा सनातन स्वामी, माझी शेपटी जाळू शकत नाही, तर ती पुण्यवती स्त्री कशी जळेल?" पुन्हा हनुमानाने आश्चर्याने त्या पाण्यातील सुवर्णनाभी पर्वताच्या दर्शनाचा विचार केला. "तिच्या तप, सत्य आणि पतिव्रतेच्या बळावर ती अग्नीच जाळू शकते; अग्नी तिला जाळू शकत नाही." असा विचार करत असताना, हनुमानाने आकाशातील महात्मा गंधर्वांच्या वाणी ऐकली. "वा! हनुमानाने किती कठीण कार्य केले — राक्षसांच्या घरात भयंकर ज्वाळा सोडल्या! राक्षस पळून गेले, नगरीत स्त्रिया, मुले, वृद्ध यांनी भरलेली गर्दी, लोकांचा गोंगाट, डोंगरातील गुहेतून येणाऱ्या आर्त हाकांसारखा, सर्वत्र पसरला. ही लंका — तिच्या तटबंदी, भिंती, आणि द्वारांसह — जळून गेली, पण जानकी जळाली नाही, हे आमच्यासाठी खरेच अद्भुत आहे!" हनुमानाने ती वाणी ऐकली — ती जणू अमृतासारखी गोड होती — आणि त्याच क्षणी, त्याच्या अंत:करणात आनंद निर्माण झाला. शुभ शकुन, प्रत्यक्ष चिन्हे, तर्क, आणि ऋषींच्या वचनांनी हनुमानाचे मन आनंदित झाले.