हनुमानाने आपल्या अद्वितीय पराक्रमाने लंकेला जाळून टाकले तेव्हा सर्व देव, ऋषी, गंधर्व, विद्याधर आणि नाग यांनी त्या वायुपुत्र वानरश्रेष्ठाची स्तुती केली. त्यांच्या बुद्धिमत्तेचे आणि बलाचे सर्वत्र कौतुक झाले. त्या दिव्य वीर्याने तेजाने प्रज्वलित होऊन, राक्षसांना युद्धात संहारून, लंकेसारख्या भयंकर नगरीला अग्नीच्या ज्वाळांनी व्यापून, हनुमान तिथे तेजस्वीपणे झळकत होते. तो वानरवीर एका सुंदर राजवाड्याच्या शिखरावर उभा राहिला. त्याच्या प्रज्वलित शेपटीची ज्वाळा जणू काही सूर्याच्या किरणांनी अलंकृत झालेल्या सूर्यासारखी भासत होती. त्याने संपूर्ण लंका दाबून टाकली आणि मग आपल्या शेपटीवरील अग्नी समुद्रात विझवून टाकला. लंकेच्या या दहनाने, देव, गंधर्व, सिद्ध, ऋषी—सर्वजण अतीव आश्चर्यचकित झाले. त्या वानरश्रेष्ठ हनुमानाला पाहून सर्वांनी मनात विचार केला, "हा तर जणू कालाग्निच आहे!" सौंदर्यकांडाच्या पंचावन्नाव्या सर्गाची ही कथा ऐका. लंका जळताना, राक्षसांच्या समुदायात भीती आणि गोंधळ पसरला होता. हे पाहून हनुमानाच्या मनात विचार सुरू झाले. त्याच्या अंतःकरणात मोठी भीती आणि पश्चात्ताप निर्माण झाला—"मी काय केले? लंकेला जाळून काय साधले?" त्याला वाटले, "खरेच, ते महात्मे धन्य आहेत, जे उद्भवणारा राग विवेकाने दाबतात—जसे महात्मे प्रज्वलित अग्नी पाण्याने विझवतात. रागात माणूस कुठलाही दुष्कृत्य करू शकतो; वडीलधाऱ्यांचा वध, सत्पुरुषांना कठोर शब्दांनी अपमान—हे सर्व रागात घडते. रागाने ग्रस्त असताना, काय बोलावे, काय बोलू नये, याचा भान राहत नाही. संयमाने जो राग सोडून देतो, तोच खरा पुरुष." "शरमेने माझे डोके खाली गेले आहे. मी विचार न करता, सीतेचा विचार न करता, हे कृत्य केले, जे माझ्या प्रभूच्या कार्याचा नाश करणारे आहे. जर ही संपूर्ण लंका जळून गेली असेल, तर निश्चितच जानकीही नष्ट झाली असावी. माझ्या अज्ञानामुळे, रामाचे कार्य मी नष्ट केले." "मी ज्या हेतूने आलो होतो, तो उद्देशच मी नष्ट केला. लंका जाळताना मी सीतेचे रक्षण केले नाही. हे कार्य जरी लहान असले, तरी रागाच्या भरात मी मुळावरच घाव घातला." "आता तर लंकेत कुठेही अखंडित भाग दिसत नाही; सगळी नगरी राख झाली आहे. जर माझ्या चुकीमुळे हे कार्य नष्ट झाले असेल, तर मी आजच इथे प्राण सोडावे असे वाटते. मी स्वतःला अग्नीत झोकावे का, की समुद्रातील अग्नीच्या तोंडात? की माझे शरीर समुद्रातील प्राण्यांना अर्पण करावे?" "मी जिवंत राहून वानरराजा किंवा त्या दोघा सिंहसमान पुरुषांना कसा सामोरा जाऊ? रागामुळे मी वानरांची अस्थिरता तीनही लोकांत दाखवून दिली. माझ्या असंयमित, वासनामय स्वभावाचा मला लाज वाटतो—इच्छेच्या भरात मी सीतेचे रक्षण केले नाही." "सीता नष्ट झाली तर राम-लक्ष्मणही नष्ट होतील; त्यांच्यामुळे सुग्रीव व त्याचे कुटुंबही नष्ट होतील. हे ऐकून भरत व शत्रुघ्न कसे जिवंत राहतील? इक्ष्वाकू वंशाचा नाश निश्चित आहे, आणि सर्व लोक दुःखाने ग्रस्त होतील. मीच भाग्यहीन, धर्म-धनहीन, रागाने ग्रस्त, दोषयुक्त, जगाचा नाश करणारा आहे." हनुमान असे विचार करत असताना, त्याला पूर्वी दिसलेली शुभ शकुने पुन्हा दिसू लागली आणि त्याने पुन्हा त्यांचा विचार केला. "किंवा, सुंदर अंगांची ती देवी, स्वतःच्या तेजाने संरक्षित असल्याने, अग्नीने तिला काहीच केले नसेल; अग्नी अग्नीला जाळू शकत नाही." "प्रत्यक्षात, धर्मात्मा, अपरिमित तेजाचा स्वामी राम यांची पत्नी, आपल्या सदाचाराने संरक्षित असल्याने, अग्नी तिला स्पर्श करू शकत नाही. रामाच्या सामर्थ्याने व वैदेहीच्या पुण्याने, मी हवन वाहून नेणारा असूनही, अग्नी मला जाळू शकला नाही." "रामाच्या हृदयातील प्रिय आणि भरत-शत्रुघ्न यांच्या पूज्य असलेल्या सीतेचे काहीच होणार नाही. जर माझ्या शेपटीला अग्नी जाळू शकत नाही, तर त्या पुण्यवती सीतेला कसे जाळेल?" यानंतर हनुमानाला आठवले, पाण्यातील सुवर्णनाभी पर्वताचे दर्शन त्याला झाले होते. "तिच्या तपस्येने, सत्यवचनाने आणि पतीव्रतेने ती अग्नीला सुद्धा जाळून टाकू शकते; अग्नी तिला जाळू शकत नाही." असे विचार करत असतानाच, त्याला दिव्य गंधर्वांनी गातलेली वाणी ऐकू आली—"अहो, हनुमानाने किती कठीण कार्य केले! राक्षसांच्या घरात भीषण अग्नी सोडला!" राक्षस पळून गेले आणि लंकेत महिलांचा, मुलांचा, वृद्धांचा गोंधळ उडाला, सर्वत्र आक्रोश झाला. लंकेची तटबंदी, भिंती, दरवाजे सर्व जळून गेले; पण जानकी जळली नाही—हे आम्हाला मोठे आश्चर्य वाटते. अशा प्रकारे, हनुमानाच्या अद्भुत पराक्रमाची आणि त्याच्या अंतःकरणातील पश्चात्तापाची ही कथा आहे, जिथे त्याने आपल्या कर्तृत्वाने आणि भक्तीने, सर्व विश्वाला आश्चर्यचकित केले.