वाल्मीकिरामायणम्

भगवानांच्या आज्ञेने, गंगेचे अवतरण तुझ्यामुळे पूर्ण झाले आहे, हे शत्रूंचा संहार करणाऱ्या! या महान कार्यामुळे तू धर्माच्या उंच शिखरावर पोहोचला आहेस. आता, पुरुषश्रेष्ठ, योग्य पद्धतीने गंगेच्या पवित्र जलात स्नान कर; तू शुद्ध हो आणि पुण्याचा फल प्राप्त कर. आपल्या सर्व पितरांसाठी जलांजलि विधी कर, राजन, आणि तुझे कल्याण होवो. मी आता माझ्या लोकांत परततो; तूही आपल्या मार्गाने जाऊ शकतोस. अशा प्रकारे सर्व लोकांचे पितामह, देवांचा अधिपती, जसा आला होता तसा, देवांच्या प्रसिद्ध लोकांत परत गेला. त्यानंतर, भगीरथ या राजर्षीने, योग्य विधी आणि परंपरेनुसार, सगरांच्या पितरांसाठी उत्तम जलांजलि विधी केला. हे सर्व विधी करून, स्वतःला शुद्ध करून, राजा आपल्या समृद्ध नगरीत परतला आणि उत्तम राजाने आपले राज्य सुखाने चालवले. त्याच्या आगमनाने प्रजेला मोठा आनंद झाला, हे राघवा; सर्व दुःख संपले, समृद्धी लाभली, आणि ते सर्वजण समाधानाने जगू लागले. रामा, मी तुला गंगेच्या विस्ताराची ही कथा सांगितली; तुझे कल्याण होवो, कारण संध्या काळ संपत आला आहे. जो कोणी ही कथा ब्राह्मण, क्षत्रिय व अन्य लोकांत ऐकवतो, तो धन्य, प्रसिद्ध, जीवनदायी, फलदायी, आणि स्वर्गप्राप्तीसाठी पात्र ठरतो. त्याचे पितर आणि देव दोघेही प्रसन्न होतात; गंगेच्या अवतरणाची ही कथा दीर्घायुष्य आणि मंगल देते. हे ककुत्स्थवंशीय, जो कोणी ही कथा ऐकतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात; सर्व पापे नष्ट होतात, आयुष्य आणि कीर्ती वाढते. इथेच वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील चव्वेचाळीसावे सर्ग समाप्त होते. आता वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील पंचेचाळीसावा सर्ग ऐका. विश्रामित्रांच्या वचनांचे ऐकून, राघव आणि लक्ष्मण दोघेही अतिशय विस्मित झाले आणि त्यांनी विश्रामित्रांना विचारले. “हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आपण सांगितलेली गंगेच्या पवित्र अवतरणाची आणि समुद्राच्या पूर्ततेची कथा अद्भुत आहे. हे शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, आपली ही पूर्ण कथा ऐकता ऐकता, आमच्यासाठी रात्र क्षणात संपली. संपूर्ण रात्र, सौमित्रासह, मी विश्रामित्रांच्या मंगलमय कथेत मग्न होतो.” पुढे, पहाटे उजाडल्यावर, राघवाने आपली सकाळची कृत्ये पूर्ण केली आणि तपस्वी विश्रामित्रांना म्हणाला, “ही पावन रात्र संपली, आणि श्रेष्ठ कथा ऐकली; आता आपण या तीन धारांनी वाहणाऱ्या, श्रेष्ठ गंगेच्या पवित्र नदीचे पार करूया.” तेव्हा, सद्गुणी ऋषी सहज पार करणारी बोट, आपली उपस्थिती समजताच, लवकरच आली. राघवाच्या या वचनांवर, कौशिक ऋषींनी सर्व ऋषीमंडळीच्या पार करण्याची व्यवस्था केली. ते सर्वजण उत्तरे काठावर पोहोचले, ऋषीमंडळींचा सन्मान केला, आणि गंगेच्या काठावर बसले. तेव्हा त्यांनी विशाल नगरीचे दर्शन घेतले. मग, विश्रामित्र ऋषी आणि राघव, जलदगतीने, स्वर्गासारख्या रम्य आणि तेजस्वी विशाल नगरीत गेले. तेव्हा, बुद्धिमान रामाने हात जोडून, विश्रामित्रांना विचारले, “हे महर्षी, या विशाल नगरीत कोणत्या राजवंशाची स्थापना आहे? मला हे ऐकायचे आहे, कृपा करून सांगा, कारण मला फारच उत्सुकता आहे.” रामाच्या या वचनांवर, ऋषीश्रेष्ठ विश्रामित्रांनी विशालाच्या प्राचीन इतिहासाची कथा सांगायला सुरुवात केली. “राम, मी ऐकलेली इंद्राची कथा तुला सांगतो; या भूमीत काय घडले ते खरेखुरे ऐक. पूर्वी, कृतयुगात, हे राम, दितीचे बलशाली पुत्र आणि अदितीचे पुण्यवान, प्रभावशाली व धर्मनिष्ठ पुत्र होते. हे नरश्रेष्ठ, त्या महान आत्म्यांनी विचार केला—‘आपण अमर, वृद्धत्वरहित आणि रोगरहित कसे होऊ?’ त्या बुद्धिमानांनी विचार करता करता, त्यांच्या मनात आले—‘दुधाचा समुद्र मंथन केल्याने आपल्याला त्यातील सार मिळेल.’ मग सर्वांनी मंथनाचा संकल्प केला; वासुकी नागाला दोरी म्हणून आणि मंदार पर्वताला मंथनदंड म्हणून वापरले, आणि मोठ्या उत्साहाने समुद्र मंथनास सुरुवात केली. हजार वर्षांनंतर, दोरी म्हणून वापरलेल्या नागाने आपल्या फण्यांतून विषारी वायू सोडला, आणि आपल्या दातांनी खडक चावू लागला. तेव्हा एक भयंकर, अग्निसारखे, ‘हालाहल’ नावाचे विष प्रकट झाले; त्याने संपूर्ण जग—देव, असुर व मानव—दग्ध झाले. तेव्हा देवांनी शरण येऊन, महादेव शंकर, पशुपती, रुद्र यांना उद्देशून ‘रक्षा करा, रक्षा करा!’ असा स्तुतीसह आर्जव केला. देवांच्या या विनंतीवर, देवाधिदेव तिथे प्रकट झाले; त्या वेळी शंख आणि चक्र धारण करणारे हरि (विष्णु) देखील प्रकट झाले. हरि हसत म्हणाले, ‘त्रिशूलधारी रुद्र, हे काय प्रकट झाले आहे, जेव्हा देवांनी मंथन केले?’ ‘हे श्रेष्ठ देव, जे तुझे आहे आणि देवांसमोर प्रकट झाले आहे, ते तू, अग्रभागी उभा राहून, स्वीकार.’ असे म्हणून, श्रेष्ठ देव तिथून अदृश्य झाले; देवांचा भय आणि शार्ङ्गधारी विष्णुच्या वचनांमुळे, देवाधिदेव हराने ते भयंकर हालाहल विष, अमृतासारखे, उचलले आणि देवांना निरोप देऊन तेथून निघून गेले. मग, सर्व देव आणि असुरांनी पुन्हा मंथन सुरू केले, हे रघुकुलनंदना; आणि मोठा मंदार पर्वत मंथनदंड भूमीत बुडून गेला.