राजर्षींच्या गुणात श्रेष्ठ, तपश्चर्येत महर्षींना समान, सम्राटांच्या वंशात जन्मलेला आणि शक्तीत इंद्रासारखा असा एक राजा होता. तो अहिंसेत आनंद मानणारा, लोभविरहित, करुणामय आणि सत्यप्रिय होता; इक्ष्वाकू वंशाचा तो प्रमुख, सौभाग्याने आणि समृद्धीने संपन्न होता. राजचिन्हांनी युक्त, तेजस्वी, राजांमध्ये वृषभासारखा, चारही दिशांमध्ये प्रसिद्ध, आनंद देणारा आणि स्वतःही आनंदी असा तो राजा होता. त्याचा ज्येष्ठ, प्रिय पुत्र, ज्याचा मुख चंद्रासारखा तेजस्वी होता, त्याचे नाव राम. तो अत्यंत विवेकी आणि धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ होता. राम स्वतःच्या आचरणाचे रक्षण करणारा, प्रजेला आणि सर्व जीवांना संरक्षण देणारा, शत्रूंना जाळणारा आणि धर्माचे पालन करणारा होता. वडिलांच्या सत्यनिष्ठ आज्ञेने, हा वीर राम आपली पत्नी आणि भाऊ यांच्यासह वनात गेला. तिथे, मोठ्या वनात शिकार करताना, त्याने मायावी, पराक्रमी राक्षसांचा संहार केला. जनस्थानातील हत्याकांड आणि खर-दूषणाचा वध ऐकून, रावणाने क्रोधाने, हे जानकी, तुला पळवून नेले. रावणाने मृगाचे रूप धारण करून रामाला फसवले आणि राम तुला शोधत असताना, दोषरहित सीते, तुला अपहरण केले. वनात रामाची सुग्रीव नावाच्या वानराशी मैत्री झाली; मग शत्रुंच्या नगरी जिंकणाऱ्या रामाने वालीचा वध केला. त्यानंतर रामाने महात्मा सुग्रीवाला वानरांचे राज्य परत दिले; आणि सुग्रीवाच्या आज्ञेने, रूपांतर घेऊ शकणारे हजारो वानर सर्व दिशांनी त्या देवीचा शोध घेऊ लागले. मी, संपातीच्या वचनावर विश्वास ठेवून, शंभर योजन रुंद समुद्र ओलांडला. त्या विशाल नेत्रांच्या स्त्रीसाठी मी वेगाने समुद्र पार केला; आणि ज्या प्रकारे तिचे रूप, वर्ण, सौंदर्य वर्णन केले होते, तशीच मी तिला पाहिली. रामाने स्वतः सांगितले की मी तिला शोधले आहे; असे म्हणून वानरश्रेष्ठ गप्प झाला. यानंतर, हे ऐकून जानकी अत्यंत आश्चर्यचकित झाली; मग तिच्या कुरळ्या केसांनी आच्छादित सुंदर मुखाने, भयभीत अवस्थेत, तिने चेहरा वर करून शिंशपा वृक्षाकडे पाहिले. वानराच्या वचनाने, सर्व दिशांकडे पाहताना, सीतेला अत्युच्च आनंद झाला; तिने मनापासून रामाचे स्मरण केले. ती वर, खाली, बाजूने पाहत होती आणि तिने त्या तांबड्या वानरराजाच्या मंत्र्याला, वायुपुत्र हनुमानाला, आकाशात उगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आणि गूढ मनाचा, पाहिले. आता वाल्मीकि रामायणातील सुंदरकांडाचा बाविसावा अध्याय ऐका. त्या झाडाच्या फांद्यात लपलेला, शुभ्र वल्कल परिधान केलेला, वीजेसारखा तांबडा, असा तो वानर दिसला तेव्हा सीतेचे मन अस्वस्थ झाले. तिथे तिने विनीत, मधुर बोलणारा, फुललेल्या अशोकाच्या गुच्छासारखा तेजस्वी, सोन्यासारख्या डोळ्यांचा वानर पाहिला. तो वानरश्रेष्ठ तिथे नम्रतेने उभा असलेला पाहून मैथिलीला अत्यंत आश्चर्य वाटले आणि ती विचार करू लागली. ‘हा वानर भयावह स्वभावाचा आहे, जवळ जाणे अशक्य आहे; पाहणेही कठीण आहे,’ असे वाटून ती पुन्हा संभ्रमात पडली. अत्यंत व्याकुळ होऊन, सीता भय आणि संभ्रमाने पिडली गेली, दुःखाने ‘राम!’ आणि ‘लक्ष्मण!’ अशी हाक मारत रडू लागली. अचानक सिता हलक्या आवाजात रडली; मग वानरश्रेष्ठ विनयाने जवळ येताना पाहून, मैथिलीने विचार केला, ‘हे स्वप्न असावे.’ ती वानरराजाच्या विस्तीर्ण जबड्याच्या चेहऱ्याकडे पाहत होती, जसा वर्णन केला होता, तसा तो तांबडा, अमूल्य, वायुपुत्र, बुद्धिमान वानर होता. त्याला पाहून सीता इतकी हादरली की जणू तिचा प्राणच निघून गेला; बरीच वेळ गेल्यावर तिने भानावर येऊन विचार केला. ‘आज मी हे विचित्र वानर स्वप्नात पाहते आहे, जे स्वप्नशास्त्रानुसार वर्ज्य आहे; राम आणि लक्ष्मण सुखरूप राहोत, माझे वडील जनक राजा ही सुरक्षित राहोत.’ ‘हे स्वप्न नाही, कारण मला झोपच नाही—दुःख आणि शोकाने मी त्रस्त आहे. ज्या चेहऱ्याचा चंद्रासारखा तेज आहे, त्याच्यापासून विभक्त झाल्यापासून मला कधीच आनंद मिळालेला नाही.’ ‘सदैव विचारात आणि बोलण्यात मी “राम, राम” असेच उच्चारते आणि त्याचाच विचार करते. मला फक्त रामाशी संबंधित गोष्टीच दिसतात आणि ऐकू येतात.’ ‘खरंच, आज मी त्याच्या प्रेमाने व्याकुळ झाले आहे, माझे संपूर्ण मन त्याच्यात गुंतले आहे. सतत त्याचाच विचार करते, म्हणून फक्त त्याच्याशी संबंधित गोष्टी पाहते आणि ऐकते.’ ‘कदाचित हे माझे मनोकामना पूर्ण होणे असावे का?’ असा विचार करत मी मनाशी विचार करते: ‘कारण त्याचे रूप इथे नाही—तरीपण हा माझ्यासमोर स्पष्टपणे बोलतो.’ ‘वाचस्पती, वज्रधारी, स्वयंभू आणि अग्निदेव यांना नमस्कार! या वनवासीने माझ्यासमोर जे काही सांगितले आहे, ते खरे ठरो—त्यात काही विपर्यास होऊ नये.’ आता वाल्मीकि रामायणातील सुंदरकांडाचा तैंतीसावा अध्याय ऐका. मग, त्या झाडावरून खाली उतरून, कोरलसारखा लाल तेजस्वी चेहरा, विनम्र आणि दुःखी भावनेने, तो पुढे आला आणि वाकला. वायुपुत्र बलवान हनुमान, हात जोडून, आदराने डोक्यावर ठेवून, गोड शब्दात सीतेला म्हणाला: ‘हे निष्कलंक देवी, कमळाच्या पाकळीसारख्या डोळ्यांची, मलिन रेशमी वस्त्र परिधान केलेली, झाडाच्या फांदीवर उभी असलेली, तू कोण आहेस? दुःखातून जन्मलेले अश्रू तुझ्या डोळ्यातून का वाहतात, जणू कमळ आणि पलाशाच्या पानांवरून पाणी सांडते तसे? देवतांमध्ये, असुरांमध्ये, नागांमध्ये, गंधर्व, राक्षस, यक्ष, किंवा किन्नरांमध्ये—तू कोण, हे सुंदर स्त्री? तू रुद्रांपैकी आहेस का, किंवा मरुतांपैकी, हे सुंदर मुखवाली? की वसूंमध्ये, हे मनोहर स्त्री? तू मला देवीसारखी भासतेस. तू रोहिणी आहेस का, तारांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व गुणांनी युक्त, जी देवांच्या लोकातून चंद्रापासून वेगळी पडली आहे?