श्वेत वस्त्रं आणि हारांनी अलंकृत झालेला तो, लक्ष्मणासह आला; मग मी दुसरीकडे रामाला पाहिले, ज्याचे शौर्य खरे होते. बलवान राम, आपल्या बंधू लक्ष्मण आणि सीतेसह, तेजस्वी पुष्पक विमानावर आरूढ झाला, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता. उत्तरेकडे पाहत, श्रेष्ठ पुरुष रामाने मार्गस्थ होण्याचा निर्धार केला; माझ्या स्वप्नात मी रामाला पाहिले, ज्याचे शौर्य विष्णूसारखे आहे. लक्ष्मण आणि पत्नी सीतेसह राम मला दिसला; देव किंवा दैत्यही या तेजस्वी रामाला जिंकू शकत नाहीत. राक्षस किंवा अन्य कुणीही त्याला हरवू शकत नाही, जसे पापी व्यक्तीला स्वर्ग मिळू शकत नाही; आणि मग मी रावणाला पाहिले, ज्याचे डोके मुंडण केलेले होते आणि तेल लावलेले होते. रावण लाल वस्त्र घालून, मल्लिका फुलांच्या माळांनी सजलेला, मद्यपान करत, मदाने झिंगलेला होता; आज तो पुष्पक विमानावरून खाली पडला. एक बाई त्याला ओढत होती, तिचे डोके मुंडण केलेले, ती काळ्या वस्त्रात होती; रावण गाढवांनी ओढल्या जाणाऱ्या रथात बसला होता, लाल फुलांच्या माळा आणि उटण्याने माखलेला. तो तेल पित होता, हसत होता, नाचत होता, त्याचे मन गोंधळलेले, इंद्रिये अस्थिर; तो पटकन दक्षिणेकडे, गाढवावर आरूढ होऊन गेला. पुन्हा मी राक्षसांचा स्वामी रावण, गाढवाने घाबरून, गोंधळलेल्या अवस्थेत, डोक्याने जमिनीवर पडलेला पाहिला. तो एक अतिशय घाणेरड्या, असह्य आणि भीषण अंधारात गेला, नरकासारख्या, घाण आणि चिखलाने भरलेल्या ठिकाणी, तिथे रावण पटकन बुडाला. दक्षिण दिशेकडे निघून, तो चिखलाच्या तलावात गेला; लाल वस्त्रातील एका स्त्रीने दहा डोके असलेल्या रावणाला गळ्याला बांधले. काळी, जी मातीने माखलेली होती, तिने त्याला दक्षिणेकडे ओढले; तिथेच मी बलवान कुम्भकर्णालाही पाहिले. रावणाची सर्व मुले, डोक्यावर तेल लावलेली, उपस्थित होती; दहा डोके असलेला रावण डुकरावर बसला होता, आणि इंद्रजित डॉल्फिनवर बसला होता. कुम्भकर्ण उंटावर बसून दक्षिणेकडे जात होता; आणि तिथे मी एकटा विभीषण पाहिला, त्याच्या डोक्यावर पांढरा छत्र होता. त्याने पांढरे वस्त्र आणि हार घातले होते, अंगावर पांढरा सुवासिक उटणे लावले होते; शंख, ढोल, नृत्य आणि गाण्याच्या आवाजात तो सजला होता. विभीषण दिव्य, चार सोंडांचा, पर्वतासारखा हत्तीवर आरूढ झाला, ज्याचा गर्जना मेघासारखा होता. त्याच्या सोबत चार मंत्री होते, जे आकाशातून आले होते. मोठा समुदाय जमला, गाण्यांचा आणि वाद्यांचा गजर होत होता; लाल फुलांच्या माळा आणि लाल वस्त्र घातलेले राक्षस रक्तपान करत होते. सुंदर लंका नगरी, घोडे, रथ, हत्ती यांनी सजलेली, समुद्रात बुडालेली दिसली, तिचे मनोरे आणि द्वारे उद्ध्वस्त झालेले होते. मी स्वप्नात लंका पाहिली, रावणाने राखलेली, पण रामाच्या वेगवान दूताने—माकडाने—जाळलेली. तेल पिऊन, मदाने झिंगलेले, मोठ्याने हसणाऱ्या लंकेतील सर्व राक्षसी स्त्रिया, अंगावर राख लावलेल्या, मी पाहिल्या. या, कुम्भकर्ण व इतर श्रेष्ठ राक्षसांसह, लाल वस्त्रे घालून, गायीच्या शेणाच्या तळ्यात प्रवेश करत होते. चला, स्वतः पाहा—राघव सीतेला मिळवेल; तो क्रोधाने भरलेला, राक्षसांसह तुमचा संहार करील. आपली प्रिय, आदरणीय, वनवासात निष्ठावान पत्नीचे अपमान किंवा धमकी तो सहन करणार नाही. आता कठोर शब्द पुरे; फक्त गोड बोलू द्या. वैदेहीची विनंती करू या—हेच मला योग्य वाटते. ज्याला असे स्वप्न दिसते, त्याच्या दुःखाचा अंत होईल आणि ती प्रिय व्यक्ती तिला मिळेल. तिचा अपमान झाला असला, तरी राक्षसींनो, तिची विनंती करा—आता अधिक बोलण्यात अर्थ नाही; राघवाच्या भीषण भीतीने राक्षसांवर संकट आले आहे. जनकनंदिनी मैथिली नम्रतेने सहज प्रसन्न होते; ती एकटीच राक्षसींना मोठ्या संकटातून वाचवू शकते. या मोठ्या डोळ्यांच्या स्त्रीमध्ये मला कुठलाही दोष दिसत नाही, अगदी तिच्या अंगावर लहानसा ठिपकाही नाही. तिच्या सावलीत मात्र मला थोडासा दोष जाणवतो; ही देवी आकाशातून आली असूनही, तिला नको असलेले दुःख आले आहे. माझ्या दृष्टीने आता वैदेहीला तिच्या उद्दिष्टाची प्राप्ती जवळ आली आहे, राक्षसाधिपतीचा नाश आणि राघवाचा विजयही समीप आहे. हेच खरे शुभ शकुन आहे: तिच्यासाठी हे महान व प्रिय ऐकणे; तिचे मोठे, कमळाच्या पाकळीसारखे डोळे थरथरत आहेत. तिचा उजवा हात, जो नेहमी स्थिर असतो, आता कारण नसताना थोडासा थरथरत आहे, आणि फक्त एकच हात हलतो आहे. तिची डावी जांघ, जी तरुण हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे आहे, थरथरत आहे, जणू राघव तिच्यासमोर उभा आहे असे सांगते. एक पक्षी, झाडाच्या फांद्यांमधील घरट्यात प्रवेश करून, पुन्हा पुन्हा शुभ आणि दिलासा देणारे शब्द उच्चारतो, जणू आनंदाने तिला धीर देतो. मग ती लाजाळू तरुणी, पतीच्या विजयाच्या शक्यतेने आनंदित होऊन म्हणाली, "हे खरे असेल, तर मी तुझी शरण येऊ दे." आता वाल्मीकी रामायणाच्या सुंदरकांडातील अठ्ठाविसावे सर्ग ऐका. राक्षसाधिपती रावणाने उच्चारलेल्या कठोर शब्दांनी, सीतेच्या मनाला मोठा त्रास झाला; ती जणू जंगलाच्या काठावर सिंहाने हल्ला केलेल्या हत्तीच्या पिलाप्रमाणे भीतीने ग्रासली गेली. राक्षसी स्त्रियांमध्ये वेढलेली, रावणाच्या धमक्यांनी भयभीत झालेली सीता, जणू एकटी सोडलेली तरुणी निर्जन अरण्यात रडते, तशी विलाप करू लागली. खरंच, लोक म्हणतात ते सत्य आहे: "सज्जनांचे अकाली निधन होत नाही." कारण इतक्या अपमानास पात्र असूनही, मी—अयोग्य—तरीही एक क्षण जिवंत आहे.