रावणाच्या अंतःपुरातील स्त्रिया त्यांच्या गळ्यातील हार आणि बाजूबंद विस्कटलेले होते, त्यांच्या रंगावर ताजेपणा उरला नव्हता, केस विस्कटलेले आणि चेहेऱ्यावर घामाचे थेंब चमकत होते. मद्यपान आणि झोपेमुळे त्या डोलत होत्या, त्यांची सुंदर मने घामाने ओलसर झाली होती, हार कोमेजलेले आणि केसांत फुलं अडकलेली होती. त्यांचा पराक्रमी स्वामी, इच्छेच्या बंधनात अडकलेला, मन सीतेकडे लागलेला, मंदगतीने, किंचित मलिन दिसत चालत होता. वायुपुत्र हनुमानाला त्या श्रेष्ठ स्त्रियांच्या नुपुरांचा, कंबरपट्ट्यांचा मंजुळ आवाज ऐकू आला. तेव्हा हनुमानाने अतुलनीय पराक्रम आणि बल असलेल्या रावणाला दाराकडे येताना पाहिले. रावणाच्या सभोवताली असंख्य दिवे लावलेले होते, सुगंधी तेल लावलेल्या स्त्रिया पुढे पुढे चालत होत्या. त्याच्या डोळ्यांत काम, गर्व आणि मदाने लालसरपणा आणि विलक्षण आकर्षण दिसत होते; तो जणू कामदेवच जणू, पण धनुष्य बाजूला ठेवलेला. त्याने शुभ्र, मंथन केलेल्या अमृतासारख्या शुभ्र वस्त्र परिधान केले होते, जे फुलांनी अलंकृत होते आणि त्याचा एक भाग बाजूबंदात अडकला होता. हनुमान पानांच्या आड, अनेक पाने आणि फुलांनी झाकलेला, लपून बसला आणि जवळ येणाऱ्या रावणाचे निरीक्षण करू लागला. तेव्हा वानरश्रेष्ठ हनुमानाने रावणाच्या तेजस्वी, तरुण आणि सुंदर स्त्रिया पाहिल्या. त्या सुंदर स्त्रियांच्या घोऱ्यात वेढलेला, प्रसिद्ध रावण, मृग आणि पक्ष्यांनी गजबजलेल्या रमणीय उद्यानात प्रवेशला. मद्यपी, विविध अलंकारांनी सजलेला, शंखासारखे कान असलेला, विशाल बलवान, विश्रवाचा पुत्र आणि राक्षसांचा स्वामी रावण तिथे दिसला. सुंदर स्त्रियांच्या मध्ये जणू चंद्र तारकांमध्ये शोभतो तसा, तेजस्वी आणि तेजाने भरलेला रावण हनुमानाने पाहिला. "हा विशालबाहु रावणच आहे," असे ओळखून, "हा नगराच्या मध्यभागी उत्तम महालात झोपतो," असे जाणून हनुमान उर्जेने भरून खाली उतरला. तरीही, रावणाच्या तेजाने प्रभावित झालेला बलवान हनुमान, पानांच्या आड लपून, सावध राहिला. रावण, काळ्या केसांची, सुंदर कटी आणि सघन स्तनांची, कोपऱ्यांत काळ्या डोळ्यांची सीतेकडे पाहण्याची इच्छा बाळगून तिकडे वळला. इतक्यात, सुंदरकांडातील उन्नीसावे सर्ग आरंभतो. त्याच वेळी, दोषरहित, सौंदर्य आणि तरुणाईने नटलेली, उत्तम अलंकारांनी सजलेली राजकन्या सीता तिथे होती. राक्षसांचा स्वामी रावणाला पाहून, उत्तम अंगकांती असलेली वैदेही वाऱ्यात डोलणाऱ्या केळ्याच्या झाडासारखी थरथर कापू लागली. ती पोटावर मांडी घालून, स्तनांवर हात ठेवून, मोठ्या डोळ्यांनी रडत बसली होती. दहा डोक्यांचा रावण तिला पाहत होता—राक्षसी स्त्रियांच्या पहाऱ्यात, दु:खाने खचलेली, समुद्रात बुडणाऱ्या जहाजासारखी. ती जमिनीवर उघडी बसलेली, व्रतस्थ, जणू झाडाचा तुटलेला फांदी जमिनीवर पडलेला तशी दिसत होती. तिच्या अंगावर अलंकाराऐवजी मळ लागलेला, अलंकारांसाठी पात्र असूनही, ती जणू चिखलाने माखलेल्या कमळाच्या दांडासारखी होती—शोभूनही न शोभणारी. तिच्या मनाच्या घोड्यांनी, विचारांच्या रथाने, ती जणू स्वराज्ञ रामाच्या दिशेने धावत होती. एकटी, कोमेजलेली, रडणारी, ध्यान आणि दु:खात मग्न, संकटाचा अंत न दिसणारी, ती फक्त रामचरणी भक्त होती. कधी अस्वस्थ, कधी कोसळणारी, ती जणू सर्पराजाची पत्नी किंवा धूमकेतूने त्रस्त रोहिणी नक्षत्रासारखी होती. सद्गृहात जन्मलेली, सदाचारिणी, पण आता जणू दुर्दैवाने ग्रासलेली, जणू नीच कुळात जन्मली असावी अशी दिसत होती. जणू कीर्ती लयाला गेली, श्रद्धेला अपमान झाला, ज्ञान क्षीण झाले, आशा नष्ट झाली. जणू आज्ञा निष्फळ झाली, दिशाही मंदावल्या, पूजेचा शुभ काळ व्यर्थ गेला. जणू पौर्णिमेचा चंद्र तिमिराने झाकला, कमळवन उद्ध्वस्त झाले, वीरहीन सेना झाली. जणू तेज मंदावले, नदी आटली, यज्ञभूमी मलिन झाली, ज्वाला विझली. जणू कमळवनात पाने आणि फुले फाटली, पक्षी घाबरून उडून गेले, हत्तीच्या सोंडेने त्रस्त झाले. नदी आटल्यासारखी, पतीच्या विरहाने व्याकुळ, एकाकी, अमावस्येतील चंद्रशून्य रात्रीसारखी. नाजूक, सुंदर बांध्याची, रत्नांनी भरलेल्या घरात वाढलेली, पण आता जणू कमळाचा ताजा दांडा उन्हाने कोमेजतो तशी दिसत होती. पकडली गेलेली, खांबाला बांधलेली, सख्या दूर झालेल्या, मोठ्या श्वासांनी दुःख व्यक्त करणारी, ती जणू पकडलेली हत्तीणी होती. उपवास, दु:ख, ध्यान, भीती यामुळे कृश, अशक्त, दीन, थोडेसे अन्न घेणारी, पण मोठ्या तपाने युक्त अशी होती. दुःखाने ग्रस्त, हात जोडून, जणू देवीच, मन रघुकुलनाथ रामावर स्थिर, दहा डोक्यांच्या रावणाच्या पराभवाची वाट पाहणारी. रावणाने मैथिलीला फसवण्याचा प्रयत्न केला, जी नेहमी रामभक्त होती, रडत, दीर्घ, लाल, मोठ्या, तेजस्वी डोळ्यांनी त्याच्याकडे पाहत होती, तिचा अंत करण्याचा हेतू बाळगून. आता सुंदरकांडाचा विसावा सर्ग आरंभतो. तेव्हा रावणाने मधुर आणि आकर्षक शब्दांनी सीतेसमोर आपली ओळख पटवली—पण तो स्वतः स्त्रियांमध्ये वेढलेला, खिन्न, आनंदहीन, आणि तपश्चर्येला वाहिलेला होता.