रावणाच्या सर्वोत्कृष्ट स्त्रिया, ज्यांच्या डोळ्यांवर ना झोपेचे ना मद्याचे जडलेपण होते, त्या त्यांच्या वीर स्वामीच्या मागे जणू वीज जशी मेघाच्या मागे धावते तसे चालत होत्या. त्यांच्या गळ्यातील हार आणि बाजूबंद विस्कटले होते, रंग फिकट पडला होता, केस विस्कळीत झाले होते आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर घामाच्या थेंबांनी ओलावा होता. मद्य आणि झोपेमुळे त्या डोलत होत्या; त्यांची सुंदर मुखमंडळे घामाने चमकत होती, हार कोमेजलेले होते आणि केसात फुलं अडकली होती. त्यांचा बलवान स्वामी, इच्छा आणि वासनेच्या बंधनात अडकलेला, मनाने सीतेवर केंद्रित, मंदगतीने आणि जडावलेला दिसत होता. त्या तेजस्वी स्त्रियांच्या कंठी आणि नुपुरांचा झंकार वाऱ्याच्या पुत्र हनुमानाच्या कानावर पडला. हनुमानाने त्याला—अद्वितीय कृत्यांचा, अमोघ शक्तीचा स्वामी—दरवाजाकडे येताना पाहिले. त्याच्या चारही बाजूंनी असंख्य दिवे लावलेले होते, आणि समोर सुगंधी तेलांनी अंग माखलेल्या स्त्रिया दिवे घेऊन उभ्या होत्या. रावणाचे डोळे मोठे, तांबूस, आणि वासना, गर्व, मद्यामुळे कडेकडेने लाल झालेले होते; तो जणू कामदेवच वाटावा, ज्याचा धनुष्य बाजूला ठेवलेला आहे. त्याने उत्तम वस्त्र परिधान केले होते, जे मंथनातून तयार झालेल्या अमृताच्या फेसासारखे शुभ्र होते, फुलांनी अलंकृत आणि त्याच्या बाजूबंदावर अडकलेले होते. पानांच्या आड, शेकडो पानं-फुलांनी झाकलेला हनुमान त्याला जवळ येताना नीट पाहू लागला. मग वानरप्रमुख हनुमानाने रावणाच्या त्या तेजस्वी, सौंदर्य आणि तारुण्याने युक्त स्त्रियांना पाहिले. त्या सुंदर स्त्रियांनी वेढलेल्या, प्रसिद्ध रावणराजाने हरणांच्या कळपांनी आणि पक्ष्यांच्या झुंडींनी गजबजलेल्या रमणीय उद्यानात प्रवेश केला. मद्याने मस्त, विविध अलंकारांनी सजलेला, शंखासारख्या कानांचा, विश्रवाचा पराक्रमी पुत्र—राक्षसांचा अधिपती—तेथे दिसला. त्या उत्तम स्त्रियांनी वेढलेला रावण जणू तारकांच्या मध्ये चंद्रासारखा भासत होता; महान वानर हनुमानाने त्याला तेजाने उजळलेला पाहिले. “हा रावणच आहे, बलशाली भुजांचा,” असे विचार करून हनुमानाने ओळखले की, “हा तोच आहे जो या नगरीच्या मध्यभागी असलेल्या उत्तम राजवाड्यात झोपतो.” मग वायुपुत्र हनुमान उत्साहाने खाली उतरला. तरीही, रावणाच्या तेजाने भारावून गेलेला हनुमान अजूनही पानांच्या आड सावधपणे लपून राहिला. रावणाने तिच्याकडे—गडद केसांची, सुंदर कंबर आणि घट्ट उरोजांची, डोळ्यांच्या कडेला काळेपण असणाऱ्या—सीतेकडे पाहण्याची इच्छा केली. आता वाल्मिकी रामायणाच्या सुंदरकांडातील एकोणविसावे सर्ग ऐका. त्याच वेळी, सौंदर्य आणि तारुण्याने युक्त, उत्तम अलंकारांनी सजलेली निष्पाप राजकन्या तिथे होती. राक्षसांचा स्वामी रावण तिला पाहताच, वैदेही, सुसंस्कृत रूपाची, वार्याच्या झुळकीत हलणाऱ्या केळ्याच्या झाडासारखी थरथर कापू लागली. पोटावर मांडी ठेवून, उरोजांवर हात ठेवून, मोठ्या डोळ्यांची, तेजस्वी सीता अश्रूंनी ओथंबून बसली होती. दशमुख रावणाने तिला पाहिले—राक्षसी स्त्रियांनी घेरलेली, दुःखाने व्याकुळ, जणू समुद्रात बुडणारे जहाज. ती जमिनीवर उघडी बसलेली, व्रतस्थ, जणू झाडाचा मोडलेला फांदी जमिनीवर पडावी तशी दिसत होती. अलंकाराऐवजी तिच्या अंगावर मळ लागला होता; जरी ती अलंकारांसाठी योग्य होती, तरी ती जणू गाळाने माखलेल्या कमळाच्या दांडीसारखी, चमकत आणि न चमकत होती. जणू ती स्वयंसिद्ध रामाच्या दिशेने, आपल्या निश्चयाच्या घोड्यांनी ओढल्या जाणाऱ्या, विचारांच्या रथावरून जात होती. ती कोमेजलेली, अश्रू ढाळणारी, एकटी, ध्यान आणि दुःखात मग्न, आपल्या दुःखाचा अंत दिसत नाही, अशी होती—रामसाठी, आणि केवळ रामासाठी समर्पित. कधी अस्वस्थ, तर कधी कोसळणारी, जणू नागराजाच्या पत्नीप्रमाणे, किंवा धूमकेतूने पीडित रोहिणीप्रमाणे. पुण्यवान घराण्यात जन्मलेली, सदाचार आणि धर्माने नटलेली, पण आता जणू अपकीर्तीत पडलेली, जणू नीच घरात जन्मली आहे अशी भासत होती. ती जणू कीर्ती लयास गेली, श्रद्धा अपमानित झाली, ज्ञान क्षीण झाले, आशा संपुष्टात आली, अशी होती. आज्ञा निष्फळ झाली, उजळ दिशा नष्ट झाली, योग्य वेळी पूजा खंडित झाली, अशी तिची अवस्था होती. पौर्णिमेच्या रात्री चंद्रावर अंधार दाटावा, कमळ तलाव उद्ध्वस्त व्हावा, वीरांपासून रिकामे झालेले सैन्य जसे, तसे ती भासत होती. तेजावर अंधार दाटावा, नदी कोरडी पडावी, यज्ञशाळा अपवित्र व्हावी, ज्योत विझावी, अशा स्वरूपात ती दिसत होती. कमळ तलावातील पानं-फुलं फाटली, पक्षी घाबरून उडाले, हत्तीच्या सोंडेच्या स्पर्शाने अस्वस्थ झाली, तशी ती होती. नदी कोरडी पडावी, पतीच्या दुःखाने व्याकुळ, सोडलेली, अमावस्येच्या रात्री चंद्र नसलेल्या रात्रीसारखी ती वाटत होती. ती नाजूक, सुंदर बांध्याची, रत्नांनी भरलेल्या घरातील सवयीची, पण आता जणू नव्याने तोडलेली, उन्हाने कोमेजलेली कमळदांडीसारखी दिसत होती. पकडून, खांबाला बांधलेली, सखींपासून वेगळी, मोठ्या दुःखात खोल श्वास घेत असलेली, ती जणू पकडलेल्या हत्तीच्या राणीसारखी होती. ती उपवास, दुःख, ध्यान आणि भीतीने कृश, दुबळी, दयनीय, थोडेसेच अन्न घेणारी, पण कठोर तपश्चर्या करणारी होती. दुःखाने व्याकुळ, हात जोडून जणू देवीप्रमाणे प्रार्थना करणारी, तिचे मन रघुकुलश्रेष्ठ रामावर स्थिर होते, आणि ती दशमुखाच्या पराभवाची प्रतीक्षा करत होती. रावणाने मैथिलीला फसवायचा प्रयत्न केला—ती नेहमी रामाला समर्पित, पाहत, रडत, निष्पाप, लांब, लाल, मोठ्या, तेजस्वी डोळ्यांची—तिचा अंत करण्याच्या हेतूने. आता वाल्मिकी रामायणाच्या सुंदरकांडातील विसावे सर्ग ऐका.