हनुमान, तेजस्वी आणि दिव्य स्वरूपाचा, जनकनंदिनी सीतेकडे बारकाईने पाहत होता. तिचे सौंदर्य दुःखाने मंद झाले होते; दुःखाच्या ज्वाळांनी जणू ती झिजून गेलेली होती, तिचे केस धुळीने गुंतलेले आणि विस्कटलेले होते. तिच्या पुण्याचा प्रभाव कमी झाला होता, जणू आकाशातील तारा पृथ्वीवर पडल्यासारखी; पतीपासून दूर राहून, तिच्या सद्गुणांनी संपन्न असूनही ती वेदनेने ग्रासली होती. ती आता सुंदर आभूषणांनी सजलेली नव्हती, पण पतीच्या प्रेमानेच तिचे सौंदर्य खुलले होते; राक्षसांचा प्रमुख तिला बंदिस्त करून ठेवला होता, आणि ती आपल्या कुटुंबापासून वेगळी झाली होती. राक्षसांच्या सैन्याने वेढलेली, जणू एखादी हत्तीण आपल्या कळपात अडकली आहे; किंवा शरद ऋतूतील धुक्यात लपलेला चंद्रकोर, जणू मेघांच्या कडेला असलेली. सीता दुःखी स्वरूपात होती, परंतु अजूनही स्पर्शरहित, जणू सूर काढलेली वीणा; ती पतीच्या कल्याणासाठी समर्पित होती, तरीही राक्षसींच्या अधीन होती. अशोकवनात, दु:खाच्या समुद्रात बुडालेली, त्या स्त्रियांमध्ये वेढलेली, जणू रोहिणी तारकांमध्ये वेढली आहे. हनुमानाने तिला पाहिले, जणू फुलांशिवाय वेल; तिचे शरीर धुळीने माखलेले, पण तिच्या सौंदर्यात तजेला होता; जणू चिखलाने माखलेली कमळाची काठी, चमकत असूनही चमकत नाही. तिचे कपडे फाटलेले, धुळीने मळलेले, पण ती उजळ स्वरूपाची होती; हनुमानाने तिला पाहिले, तिच्या डोळ्यांत हरणाच्या पिल्लासारखी भिती होती, ती झाकलेली होती. ती देवी, दुःखी चेहरा असूनही अजूनही न घाबरलेली, आपल्या पुण्याच्या बळावर सुरक्षित होती; सीता, काळ्या डोळ्यांची, पतीच्या तेजाने उजळलेली. हनुमानाने तिला पाहिले, तिच्या डोळ्यांत हरणाच्या पिल्लासारखी भिती, ती चारही बाजूंनी पाहत होती. सीतेच्या श्वासांनी जणू पानांनी झाडे जळत होती, तिच्या दुःखाचा भार जणू एकत्र झाला होता, जणू दुःखाचा लाट उठला होता. तिचे अंग सुंदर, आभूषणांशिवायही तिचे सौंदर्य कमी झाले नव्हते; मिथिलेश्वरीला पाहून मारुतीला अतुल आनंद झाला. सीतेला पाहून हनुमानाच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले, तिच्या मोहक डोळ्यांना पाहून त्याने श्रीरामाला मनोभावे नमस्कार केला. त्यानंतर हनुमानाने राम आणि लक्ष्मण यांना वंदन केले, सीता दिसल्याचा आनंद मनात ठेवून, तो झाडांच्या पानांत लपून राहिला. आता ऐका वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडाचा अठरावा अध्याय. हनुमान वनातील फुललेल्या वृक्षांचा निरीक्षण करीत, वैदेहीचा शोध घेत होता; रात्रीचा शेवट जवळ आला होता. त्याला वेदपठणाचा आवाज आणि यज्ञकर्माचे ध्वनी ऐकू आले, जे ब्रह्मराक्षसांनी, वेदाच्या सहा शाखांमध्ये पारंगत, रात्री केले होते. मग, शुभ वाद्यांच्या आणि कानाला आनंद देणाऱ्या स्वरांनी, बलवान दशग्रीव रावण जागा झाला. जागा झाल्यावर, तेजस्वी आणि शक्तिशाली राक्षसांचा राजा, गळ्यात पडलेल्या हार आणि वस्त्र घालून, वैदेहीच्या विचारात मग्न झाला. सीतेसाठी त्याची आसक्ती तीव्र झाली होती, वासनेने भरून, तो आपली इच्छा मनात दडवू शकला नाही. सर्व आभूषणांनी सजलेला, अतुल तेजाने झळकत, तो त्या वनात प्रवेश केला, जिथे विविध वृक्ष फुलांनी आणि फळांनी भरलेले होते. कमळाच्या तलावांनी वेढलेले, विविध फुलांनी शोभलेले, आणि नेहमी मद्यपी, अद्भुत पक्ष्यांनी भरलेले; विविध रम्य प्राण्यांनी वेढलेले, मनाला मोहवणारे, तो रत्न आणि सोन्याच्या कमानींनी सजलेल्या मार्गांकडे पाहत होता. विविध प्राण्यांच्या समूहांनी भरलेले, पडलेल्या फळांनी आच्छादित, तो अशोकवनात प्रवेश केला, जिथे झाडांची दाटी होती. शंभर स्त्रिया त्याच्या मागे चालत होत्या, जणू गंधर्व कन्या महेंद्राच्या मागे चालतात. काही स्त्रिया सोन्याचे दिवे घेऊन चालल्या, काही केसांच्या चामर घेऊन, काही ताडपत्रीच्या पंख्या घेऊन त्याच्या मागे चालल्या. काही स्त्रिया सोन्याच्या भांड्यात पाणी घेऊन पुढे चालल्या, तर काही गोलाकार पंख्या घेऊन मागे चालल्या. एका स्त्रीने उजव्या हाताने रत्नांनी बनवलेली, तेजस्वी, भरलेली प्यालाही घेतली. दुसऱ्या स्त्रीने त्याच्या मागे एक छत्र घेतले, जे पूर्ण चंद्रासारखे चमकत होते, सोन्याचा दांडा असलेले आणि राजहंसासारखे दिसणारे. रावणाच्या सुंदर स्त्रिया, ज्यांचे डोळे झोप किंवा मद्याने झाकलेले नव्हते, त्या त्यांच्या वीर राजाला जणू विजेने मेघाचा पाठलाग केल्यासारखे मागे चालल्या. त्यांच्या माळा आणि कंकण विस्कटले होते, रंग फिका झाला होता, केस फुलांनी गुंतेलेले, चेहरा घामाने ओलसर झाला होता. मद्य आणि झोपेमुळे डुलत, त्यांच्या सुंदर चेहऱ्यावर घाम चमकत होता, माळा कोमेजल्या होत्या, आणि केस फुलांनी गुंतेलेले होते. त्यांचा बलवान स्वामी, वासनेच्या गुलाम झालेला, सीतेच्या विचारात मग्न, मंद आणि सुस्त वाटत होता. हनुमान, वायुपुत्र, त्या स्त्रियांच्या कंबरपट्ट्यांचे आणि पैंजणांचे आवाज ऐकू लागला. हनुमानाने रावणाला पाहिले—अतुलनीय कृत्यांचा, कल्पनातीत शक्तीचा—तो द्वाराकडे येत होता. रावण चारही बाजूंनी अनेक दिव्यांनी वेढलेला होता, समोर सुगंधी तेल लावलेल्या स्त्रिया दिवे घेऊन चालल्या होत्या. रावणाचे डोळे मोठे, तांबड्या आणि वासनेने, गर्वाने, मद्याने बाजूला वळलेले; तो जणू कामदेवच दिसत होता, त्याचा धनुष्य बाजूला ठेवलेला. त्याने सुंदर वर वस्त्र घातले होते, जे सागरातील फेनासारखे शुभ्र होते, फुलांनी सजलेले, आणि त्याच्या कंकणावर अडकलेले. झाडांच्या पानांत, शंभर फुलांनी आणि पानांनी झाकून, हनुमानाने रावणाला जवळ येताना पाहिले. मग हनुमान, वानरांचा प्रमुख, रावणाच्या सुंदर आणि तरुण स्त्रियांना पाहू लागला, त्या सर्व तेजस्वी आणि सौंदर्यपूर्ण होत्या.