सीता, पृथ्वीइतकी सहनशील, निळ्या कमळासारख्या डोळ्यांची, पूर्वी राघव आणि लक्ष्मण यांच्या संरक्षणाखाली होती. पण आता ती एका झाडाच्या पायथ्याशी, विकृत नजर असलेल्या राक्षसी स्त्रियांनी वेढलेली, पहाऱ्यावर ठेवली आहे. तिच्या सौंदर्याला जणू दंव लागल्यासारखे झाले आहे; दु:खाच्या सलग आघातांनी ती कोमेजली आहे. जणू चक्रवाक पक्षी आपल्या जोडीदाराविना एकटी पडली आहे, तशी जनककुमारी सीता दयनीय अवस्थेत आहे. तिच्या आजूबाजूला फुलांनी ओझरलेल्या, वाकलेल्या शाखांचे अशोक वृक्ष आहेत, पण त्यांचे सौंदर्य तिच्या दु:खात भर घालते. जसे थंड किरणांचा सूर्य हिवाळा संपल्यानंतर उगवतो, तसे हजार किरणांचा सूर्य पूर्व दिशेला प्रकटतो. या सर्व विचारांत गुंतून, वानरश्रेष्ठ हनुमान आता नक्कीच समजला की हीच सीता आहे. मग तो त्या झाडाच्या फांदीवर बसला, त्याच्या आडोशावर विसावला, आपल्या सामर्थ्य आणि वेगावर विश्वास ठेवून. तेव्हाच, आकाशात शुभ्र कमळांच्या घोसासारखा, शुद्ध, तेजस्वी चंद्र प्रकटला, निळ्या पाण्यातील हंसासारखा दिसणारा. तो चंद्र, आपल्या शीतल किरणांनी जणू वायुपुत्र हनुमानाला साथ देत होता. त्या वेळी हनुमानाने सीतेला पाहिले; तिचा चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा, पण दुःखाच्या ओझ्याने जणू पाण्यात भरलेल्या होडीसारखा झुकलेला होता. वैदेहीला प्रत्यक्ष पाहण्याची इच्छा बाळगून, हनुमानाने आजूबाजूला भीषण रूप असलेल्या राक्षसी स्त्रिया पाहिल्या. कुणाची एक डोळा, कुणाचे एकच कान, कुणाचे कान झाकलेले, कुणी कानविना, कुणी शंखासारखे कान असलेली, तर कुणाच्या नाकपुड्या डोक्याच्या टोकापर्यंत गेलेल्या. कुणी विशाल शरीराची, ठळक अवयवांची, कुणी लांब मान असलेली, कुणी विस्कटलेले केस, कुणी भरपूर केस, तर कुणी केसांचा गोंधळ अंगावर घातलेली. कुणी झुकलेल्या कान व कपाळाची, कुणी लोंबत्या पोट व स्तनांची, कुणी मोठ्या ओठांची, मोठ्या हनुवटीची, मोठ्या तोंडाची, लोंबत्या गुडघ्यांची. कुणी बुटकी, कुणी उंच, कुणी कुबडी, कुणी विकृत, कुणी तिरकी डोळ्यांची, विकृत चेहऱ्याची. कुणी तांबूस, काळी, क्रोधी, भांडखोर, काळ्या लोखंडाच्या शुल व गदा घेऊन उभी. कुणी डुक्कर, हरण, वाघ, म्हैस, बकरी अशा प्राण्यांचे चेहरे; कुणी हत्ती, उंट, घोड्याचे पाय, तर कुणी डोके जमिनीत गाडलेली. कुणी एक हात, एक पाय, गाढव, घोडा, गाय, हत्ती, वानराचे कान असलेली. कुणी खूप मोठ्या नाकाची, तिरकी नाक, नाकच नसलेली, कुणी हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे नाक असलेली, कुणी कपाळातून श्वास घेणारी. कुणी हत्तीचे, मोठे, गाईचे, पायाच्या पायऱ्यांसारखे पाय, मोठे डोके, मोठ्या मान, मोठ्या स्तन व पोट. कुणी मोठ्या तोंडाची, मोठ्या डोळ्यांची, लांब जिभेची, लांब चेहऱ्याची, बकरी, हत्ती, गाय, डुक्कराचे चेहरे. घोडा, उंट, गाढवाचे चेहरे असलेल्या, भीषण, शस्त्रधारी, क्रोधी, भांडखोर राक्षसी. धुरकट केस, विकृत चेहरे, नेहमी मद्यपान करणाऱ्या, नेहमी मांसप्रिय. त्या झाडाच्या सभोवताली त्या राक्षसी बसलेल्या, आणि झाडाखाली निष्पाप राजकुमारी सीता. हनुमानाने जनककुमारीला पाहिले—तिच्या तेजाला मलीनता आलेली, दुःखाने जळलेली, तिचे केस मातीने गुंतलेले. पुण्य कमी झाल्यासारखी, जणू आकाशातून पडलेला तारा; गुणांनी संपन्न, पण पती-वियोगाने व्याकुळ. ती सुंदर अलंकारांनी नव्हे, तर पतीच्या प्रेमाने शोभली होती; आता राक्षसाधिपतीने बंदिस्त, आप्तांपासून दूर. सैन्याने वेढलेली, जणू हत्तीणी कळपात, किंवा ढगांच्या कडेला असलेल्या चंद्रकोरीसारखी, शरद ऋतूच्या धुक्यात लपलेली. तिचा देह दुःखाने क्षीण, पण कुणी स्पर्शही न केलेला, जणू सूर हरवलेले वीणेप्रमाणे; पतीच्या कल्याणाचीच चिंता, पण राक्षसींच्या अधीन. अशोकवनात ती दुःखाच्या समुद्रात बुडाली आहे; त्या स्त्रियांनी वेढलेली, जणू रोहिणी तारका इतर तारकांमध्ये. हनुमानाने तिला पाहिले, जणू फुलरहित वेल; शरीरावर माती, पण सौंदर्याने उजळलेली; जणू चिखलात माखलेले कमळकांड—तेजस्वी पण मंद. मळलेल्या, जीर्ण वस्त्रात, पण तेजस्विनी; हनुमानाने तिला पाहिले, हरिणीसारख्या डोळ्यांनी, झाकलेली. ती देवी, दु:खी चेहऱ्याची पण न डगमगणारी, आपल्या पुण्याने सुरक्षित, कृष्ण नेत्रांची सीता, पतीच्या कीर्तीने उजळलेली. हनुमानाने तिला पाहिले—हरिणीसारखे डोळे, जणू लहान हरिणी घाबरून सर्वत्र पाहते आहे. तिच्या श्वासांनी जणू झाडांची पाने जळत आहेत, ती दुःखाचा ढग, दुःखाची लाट उभी राहिल्यासारखी. अशा सीतेला पाहून—तिचे अवयव सुंदर, अलंकारांशिवायही सौंदर्य कमी न झालेले—मारुतीच्या अंत:करणात अतुल आनंद भरला. तिच्या मदमस्त डोळ्यांनी हनुमानाच्या डोळ्यात आनंदाश्रू आले; आणि तेथेच त्याने रामाला वंदन केले. मग राम आणि लक्ष्मण यांना वंदन करून, बलवान हनुमान, सीतेला पाहून आनंदित, झाडाच्या फांदीवर लपून बसला. यानंतर अठरावे प्रकरण आरंभते. सुंदरकांडाच्या या अठराव्या सर्गात असे सांगितले आहे की, हनुमान वनात फुललेल्या झाडांची न्याहाळणी करत, वैदेहीचा शोध घेत असताना, रात्र संपत आली होती. त्याने ऐकले—रात्रभर वेदपठण आणि यज्ञकर्मांचे स्वर, वेदातील सहा अंगांचे ज्ञान असलेल्या ब्रह्मराक्षसांनी केलेले. मग, मंगल वाद्यांच्या आणि कानांना सुखावणाऱ्या स्वरांच्या गजरात, बलवान दशमुख रावण जागा झाला.