वनात सीतेचा शोध घेत असताना वानरांनी तिचा पिवळसर, सोन्याच्या किनारी असलेला वरचा वस्त्र झाडांमध्ये अडकलेला पाहिला. हे वस्त्र तिच्या अंगावरून घसरले होते आणि वानरांच्या नजरेस पडले. तिची मुख्य दागिने, मोठी व झणझणीत, तिने स्वतः काढून जमिनीवर टाकली होती, तीही वानरांना दिसली. हे वस्त्र जरी फार दिवस वापरलेले आणि मळलेले असले, तरी त्याचा रंग आणि तेज काही कमी झाले नव्हते—ते पूर्वीप्रमाणेच उजळ होते. ही सुवर्णवर्णी स्त्री म्हणजेच रामाची प्रियतमा सीता—ती हरवली असली, तरी रामाच्या अंतःकरणातून ती कधीच दूर गेलेली नाही. तिच्यासाठीच राम चार प्रकारे यातना भोगत आहे: करुणा, सौजन्य, शोक आणि प्रेम या भावनांनी तो व्याकुळ आहे. तो तिला ‘हरवलेली स्त्री’ म्हणून करुणेने संबोधतो, ‘शरण आलेली’ म्हणून सौजन्याने, ‘हरवलेली पत्नी’ म्हणून शोकाने, आणि ‘प्रिय’ म्हणून प्रेमाने हाक मारतो. जशी या स्त्रीची अंगकांती, सौंदर्य व ग्रेस आहे, तसाच रामाचाही तेजस्वी स्वरूप आहे; ही कृष्णनेत्री सीता त्याचीच आहे. तिचा मन पूर्णपणे रामावर स्थिर आहे आणि रामाचे मन तिच्यावर; म्हणूनच तो धर्मात्मा आणि ही सीता, वेगळे असूनही, क्षणभर जरी का होईना, जगू शकतात. रामाने जे कठीण आहे ते केले आहे: सीतेपासून वंचित असूनही, तो आपल्या शरीराचे पालन करतो आणि शोकाने पूर्णपणे कोसळत नाही. सीतेला अशा अवस्थेत पाहून, वायुपुत्र हनुमान हर्षित झाला आणि त्याचे मन रामाकडे वळले; त्याने त्या प्रभूचे स्तवन केले. या सुंदरकांडातील सोळाव्या सर्गाची कथा पुढे ऐका. सीतेचे स्तवन करून, वानरश्रेष्ठ हनुमान पुन्हा रामाच्या सद्गुणांमध्ये मन गुंतवून गेला. काही क्षण ध्यान करून, डोळ्यांत पाणी आणून, तेजस्वी हनुमान सीतेचा विचार करत दुःखी झाला. ही सीता—जी वृद्धांचा मान राखणारी, लक्ष्मणाला प्रिय आणि आदरणीय आहे—जर दुःखाने हरवली, तर खरोखरच काळाला कोणीही जिंकू शकत नाही. रामाचा संकल्प आणि लक्ष्मणाची प्रज्ञा जाणणारी ही स्त्री, जरी दुःखात असली तरी फारशी विचलित होत नाही—जणू पावसाळ्यातील गंगेप्रमाणे शांत आहे. राम आणि सीता—दोघेही गुण, वय, आचार, कुल आणि चिन्हे यांत एकमेकांना अनुरूप आहेत; म्हणूनच वैदेही रामाला आणि राम वैदेहीला योग्य आहेत. सीतेला पाहताना, जी नव्या सोन्यासारखी झळाळते व लक्ष्मीप्रमाणे सुंदर आहे, हनुमानाचे मन रामाकडे वळले, आणि त्याने विचार केला: या विशाल नेत्रांच्या स्त्रीसाठीच बली आणि रावणाच्या बळाचा साम्य असलेला वली मारला गेला, कबंधही रामाने पराभूत केला. विराध नावाचा भयावह राक्षसही रामाने वनात मारला, जसा इंद्राने शंबराला मारले. जनस्थानात चौदा हजार भयंकर राक्षस रामाच्या अग्नीप्रमाणे जळणाऱ्या बाणांनी मारले गेले. खराही युद्धात मारला गेला, त्रिशिरा पडला, आणि बलाढ्य दूषणही रामानेच संपवला. वानरराज्य, जे मिळवणे अत्यंत कठीण होते आणि वलीने जपले होते, तेही या सीतेसाठी सुग्रीवाला मिळाले. नद्यांचा आणि प्रवाहांचा अधिपती असलेल्या महासागराचा मी—हनुमान—उल्लंघन केला; आणि या विशाल नेत्रांच्या स्त्रीसाठीच मी ही लंकेची नगरी पाहिली. रामाने तिच्यासाठी पृथ्वी उलथून टाकली, अथवा सागरापर्यंत सर्व जग जिंकले, तरी ते योग्यच असेल, असा माझा विचार आहे. तीन लोकांचे राज्य किंवा सीता—जनकनंदिनी—यापैकी कोणतेही, अगदी संपूर्ण विश्वाचे साम्राज्यही, सीतेच्या एका अंशासमोरही थिटेच आहे. हीच सीता—मिथिलेश्वर, धर्मात्मा जनकाची कन्या, पतीव्रता आणि व्रतस्थ. हीच प्रसिद्ध दशरथराजाची सून, रणभूमीत अडगळीला न येणाऱ्या, पराक्रमी रामाची पत्नी. धर्मज्ञ, कृतज्ञ, स्वतःची ओळख असलेल्या रामाची ही प्रियतमा; पण आज ती एका राक्षसीच्या ताब्यात आली आहे. सर्व सुखांचा त्याग करून, पतीप्रेमाने प्रेरित होऊन, तिने एकटीने वनात प्रवेश केला; तिने कष्टांची पर्वा केली नाही. फळे-मुळे यावर समाधान मानून, पतीची सेवा करण्यास तत्पर राहून, तिला वनातही राजवाड्यासारखेच परमानंद मिळतो. सुवर्णांगिनी, सदैव हसतमुख आणि मधुर वाणी असलेली ही स्त्री, जरी दुःखाला पात्र नसली, तरीही हे दुःख सहन करत आहे. रामाला या पुण्यवतीचे दर्शन घ्यायची आस आहे—रावणाच्या छळामुळे व्याकुळ झालेल्या सीतेचे—जशी तहानलेला माणूस वाटेवरील पाण्याची आस धरतो. एकदा तिला परत मिळाल्यावर रामाला पुन्हा आनंद लाभेल, जसा आपले राज्य परत मिळालेल्या राजाला मिळतो. तिने सर्व भोगांचा त्याग केला आहे, आप्तांचा सहवास नाही, आणि ती केवळ रामाच्या मिलनाच्या आशेनेच शरीराचे पालन करते. ती राक्षसी स्त्रियांकडे किंवा फुलांनी-फळांनी बहरलेल्या झाडांकडेही पाहत नाही; तिचे मन पूर्णपणे रामावरच स्थिर आहे. स्त्रीसाठी पती हेच सर्वात मोठे अलंकार आहे; कोणत्याही रत्नापेक्षा श्रेष्ठ. पतीपासून वेगळी झाल्यावर, जरी ती सौंदर्याला पात्र असली, तरी ती तेजस्वी दिसत नाही. रामाने फार कठीण गोष्ट केली आहे—सीतेपासून दूर असूनही, तो आपले शरीर टिकवतो व शोकात बुडत नाही. या काळ्या केसांच्या, कमळाप्रमाणे डोळ्यांच्या, आनंदाला पात्र पण दुःखाने व्याकुळ झालेल्या सीतेला पाहून माझेही मन व्यथित होते. ती पृथ्वीसारखी सहनशील, निळ्या कमळासारख्या डोळ्यांची, पूर्वी राम-लक्ष्मणाच्या संरक्षणात होती; पण आता ती विकृत दृष्टीच्या राक्षसी स्त्रियांकडून झाडाखाली पहारा दिली जात आहे. जणू शिशिराच्या गारठ्याने कोमेजलेल्या कमळासारखी, किंवा एकामागून एक संकटांनी चिरडलेली, किंवा जोडीदाराविना चक्रवाक पक्ष्याप्रमाणे, जनकनंदिनी सीता आज अतिशय दयनीय अवस्थेत आहे.