हनुमानांनी सीतेकडे पाहिलं. आप्तजनांपासून दूर, राक्षसींच्या वेढ्यात असलेली सीता जणू एखाद्या हरणीप्रमाणे होती—जिचा कळप हरवला आहे आणि जी श्वानांच्या टोळीने वेढली आहे. तिच्या नितंबावर एकच काळा वेणीचा डाग होता, जणू वाळलेल्या जंगलातील भूमीवरून, पावसाळा संपल्यानंतर वाहणारी नदी ओघळली आहे. जी सुखास पात्र होती, ती दुःखाने जळत होती; दुर्दैवाची तिला सवय नव्हती. तिच्याकडे पाहताना—विशाल डोळ्यांची, अधिक कृश आणि अस्ताव्यस्त—हनुमान मनाशी विचार करू लागले, "हीच सीता असावी," कारण त्याला अनेक चिन्हे दिसली, ज्या त्या राक्षसाने, रूप बदलणाऱ्या रावणाने, तिला हरण करताना दिसली होती. ती जशी त्यावेळी दिसली, तशीच आता दिसत होती—पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा, सुंदर भुवया, आणि गोल, सुंदर स्तन. तिच्या तेजाने ती दिशांना अंधारमुक्त करत होती, जणू एखादी देवीच. काळ्या गळ्याची, बिंब फळासारख्या लाल ओठांची, सडपातळ कंबरची आणि दृढ मनाची सीता, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची, जगाला प्रिय होती, जशी रती कामदेवाला प्रिय आहे, आणि पूर्ण चंद्रासारखी तेजस्वी होती. ती जमिनीवर बसली होती, जणू एखादी तपस्विनी स्त्री, संयमात मग्न; तरुण चंद्रकिरणासारखी सडपातळ, खोल श्वास घेत, भयभीत—जणू नागराजाची पत्नी. दुःखाच्या जाळ्यात अडकली असल्याने तिच्यात तेज नव्हते, जणू धुराच्या ढगांनी झाकलेली ज्वाला. ती जणू विस्मरण झालेली स्मृती, कोसळलेलं सौभाग्य, नष्ट झालेली श्रद्धा, विफल झालेली आशा होती. यशाला अडथळे आलेले, बुद्धी कलुषित झालेली, अपकीर्तीसाठी खोट्या दोषांनी बदनाम झालेली—अशी ती भासत होती. रामाच्या वियोगाने व्याकुळ, राक्षसांच्या छायेखाली दबलेली, अशक्त, हरणाच्या पिल्लासारख्या डोळ्यांनी ती इकडे-तिकडे पाहत होती. तिचा चेहरा काळ्या, वाकड्या पापण्यांनी वेढलेला, अश्रूंनी भरलेला; ती आनंदी नव्हती, वारंवार दीर्घ श्वास घेत होती. माती आणि धुळीने माखलेली, खिन्न, अलंकारास योग्य पण अलंकारहीन, जणू ताऱ्यांचा प्रभू चंद्र, काळ्या ढगांनी झाकलेला. अशा अवस्थेत सीतेला पाहून हनुमानाचे मन व्याकुळ झाले, जणू अभ्यास न केल्याने ज्ञान विसरले जाते. दुःखामुळे हनुमानाने सीतेला ओळखले—ती अलंकारहीन होती, जशी संस्काररहित वाणीचा अर्थ बदलतो, तशी. तिच्याकडे पाहताना—विशाल डोळ्यांची, निर्दोष राजकन्या—त्याने पुन्हा खात्री केली, "हीच सीता आहे," कारणे शोधली. रामाने ज्यावेळी सीतेच्या अंगावर असलेल्या अलंकारांचे वर्णन केले होते, तेच हार, तिच्या शरीरावर शोभून दिसत होते. तिच्या कानात सुंदर कुंडले, तिचे दात सुंदर, हातात रत्न आणि प्रवाळांनी सजलेले अलंकार होते. हे अलंकार काळसर झाले होते, पण चांगल्या आकाराचे होते; हेच रामाने वर्णन केलेले आहेत, याची हनुमानाला खात्री पटली. जे येथे नाहीत, ते त्याला दिसले नाहीत; जे शिल्लक आहेत, तेच खरे आहेत, यात शंका नाही. तिचा वरचा वस्त्र—पिवळा, सुवर्णकिनारी—खाली घसरला होता; तोच उत्तम वस्त्र वानरांनी झाडांमध्ये अडकलेला पाहिला होता. तिचे मुख्य अलंकार जमिनीवर पडलेले दिसले—तीनेच फेकलेले, मोठे आणि आवाज करणारे. हे वस्त्र जुने झाले असले तरी त्याचा रंग फिका झाला नव्हता, आणि ते पूर्वीसारखेच तेजस्वी होते. ही सुवर्णवर्णी स्त्री म्हणजे रामाची प्रिय पत्नी आहे; हरवली असली तरी ती त्याच्या हृदयातून दूर गेलेली नाही. तिच्यासाठी राम येथे चार प्रकारे दुःख भोगतो—करुणेने, दयाळूपणाने, शोकाने आणि प्रेमाने. तो तिला "हरवलेली स्त्री" म्हणतो करुणेने, "शरण आलेली" म्हणतो दयाळूपणाने, "हरवलेली पत्नी" म्हणतो शोकाने, आणि "प्रिय" म्हणतो प्रेमाने. जशी या स्त्रीच्या अंगाची आणि सौंदर्याची शोभा आहे, तशीच रामाचीही आहे; काळ्या डोळ्यांची ही स्त्री त्याचीच आहे. तिचे मन त्याच्यावर केंद्रित आहे, आणि त्याचे तिच्यावर; म्हणूनच ते दोघेही एकमेकांशिवाय क्षणभरही जगू शकतात. रामाने कठीण कार्य केले आहे—तिच्याविना असूनही, तो स्वतःचे शरीर टिकवून आहे, आणि शोकाने गडप होत नाही. अशा रीतीने सीतेला पाहून वायुपुत्र हनुमान आनंदित झाला, त्याचे मन रामाकडे वळले, आणि त्याने त्या प्रभूचे स्तवन केले. इथे सुंदरकांडातील सोळावे अध्याय ऐका. हनुमानाने त्या स्तुत्य सीतेचे स्तवन करून, पुन्हा रामाच्या गुणांचे चिंतन केले. क्षणभर ध्यान करून, डोळ्यात अश्रू भरून, तेजस्वी हनुमानाने सीतेच्या विचाराने शोक व्यक्त केला. ही स्त्री सन्मानित आहे, वडिलधाऱ्यांप्रती निष्ठावान आहे, लक्ष्मणालाही प्रिय आहे, जो स्वतः वडिलधाऱ्यांचा मान राखतो; जर अशी सीता दुःखाने हरवली असेल, तर खरोखरच काळ अजेय आहे. रामाच्या संकल्पाची आणि लक्ष्मणाच्या बुद्धीची तिला जाणीव आहे, म्हणून ती फारशी व्याकुळ होत नाही, जशी पावसाळ्याच्या सुरुवातीला गंगेच्या पाण्याची स्थिती असते. राघवाला वैदेही पात्र आहे—स्वभाव, वय, आचार, कुल, आणि गुण यांत तिला तोच जुळतो; आणि ही काळ्या डोळ्यांची स्त्री त्यालाही पात्र आहे. तिच्याकडे पाहताना—नव्या सोन्यासारखी तेजस्वी, जगाच्या प्रिय लक्ष्मीप्रमाणे सुंदर—हनुमानाने पुन्हा रामाचा विचार केला आणि म्हणाला: "या विशाल डोळ्यांच्या स्त्रीसाठीच बलवान वाली, जो रावणाशी बळाने सम आहे, तो मारला गेला; आणि कबंधही पराभूत झाला. विराध, तो भयंकर आणि सामर्थ्यवान राक्षस, रामानेच वनात युद्धात मारला, जसे शंभरास इंद्राने पराभूत केले." अशा प्रकारे हनुमानाने सीतेला पाहून, तिच्या दुःखावर आणि रामाच्या प्रेमावर मनात विचार करत, त्या दिव्य क्षणी रामाचे आणि सीतेचे गौरव गात राहिला.