हनुमान त्या अद्भुत अशोकवनात प्रवेश करतो. त्या बगिच्यात सोन्याच्या कमळांनी आणि शिरीषांनी भरलेली तलावं होती, जागोजागी आसनं आणि पलंग मांडलेले होते, आणि अनेक मजली भव्य इमारतींनी तो परिसर शोभून निघाला होता. त्या बगिच्यात ऋतूनुसार फळांनी लदलेली, नेहमी सुंदर दिसणारी झाडं होती; फुलांनी डवरलेल्या अशोकवृक्षांच्या तेजाने तो परिसर सूर्याच्या तेजाप्रमाणे उजळून निघाला होता. हनुमानाने पाहिले की, काही झाडांची फांदींना पानं उरली नव्हती, जणू काही सतत पक्षांनी त्यांना पानविहीन केले होते. शेकडो पक्षी तिथून उडत होते, विविध फुलांच्या माळांनी सजलेले झाडं, आणि दुःख दूर करणाऱ्या फुलांनी लदलेले अशोकवृक्ष तिथे दिसत होते. फुलांचा भार इतका होता की जणू ती फुलं जमिनीला टेकली आहेत; कर्णिकार आणि किंशुक वृक्ष फुलांनी पूर्ण डवरले होते. त्या परिसरातल्या झाडांच्या तेजामुळे सर्वत्र प्रकाश पसरला होता; तिथे पुम्नाग, सप्तपर्ण, चंपक आणि उद्दालक वृक्षही फुलांनी सजलेले होते. अनेक झाडं मजबूत मुळांसह उभी होती, काही झाडं झळाळत्या सोन्यासारखी चमकत होती, तर काही अग्निशिखेसारख्या तेजाने उजळून गेली होती. हजारो अशोकवृक्ष काळ्या काजळासारखे दिसत होते, जणू काही देवांच्या नंदन किंवा चित्ररथ उद्यानासारखे अद्भुत दृश्य होते. तो बगिचा अत्यंत विलक्षण, कल्पनातीत, दिव्य आणि मनमोहक सौंदर्याने नटलेला होता; जणू दुसरे आकाशच, फुलांच्या प्रकाशाने भरलेले. शेकडो फुलांच्या रत्नांनी सजलेले, जणू पाचवा महासागरच; सर्व ऋतूंच्या फुलांनी भरलेले, मधाच्या सुवासाने दरवळणारे झाडं तिथे होती. हरणांच्या आणि पक्ष्यांच्या विविध स्वरांनी गूंजणारा, शुभ आणि मोहक सुगंधांनी परिपूर्ण, तो बगिचा अत्यंत रमणीय वाटत होता. थोड्याच अंतरावर हनुमानाने एक भव्य, शुभ्र मंदीर शिखर पाहिले, जे हजार खांबांवर उभे होते आणि कैलास पर्वतासारखे शुभ्र होते. त्या मंदीराला प्रवाळाचे जिने, शुद्ध सोन्याचा मंच होता, ज्याचा तेज डोळ्यांना चकाकवणारा होता. ते मंदीर स्वच्छ, उंच आणि आकाशाला टेकलेले वाटत होते. तेथेच, हनुमानाने तिला पाहिले—मळकट कपडे परिधान केलेली, राक्षसी स्त्रियांनी वेढलेली. उपवासाने कृश झालेली, दुःखाने खचलेली, वारंवार श्वास घेत असलेली ती स्त्री, जणू शुक्ल पक्षाच्या प्रारंभीचा चंद्रप्रमाणे शुद्ध होती. तिचे सौंदर्य म्लान झाले होते, तेज मंदावले होते, जणू धुराच्या पडद्याने झाकलेली ज्वाळा. एकच पिवळसर, मळकट व सूक्ष्म वस्त्र परिधान केलेली, अलंकारविहीन, फुलांशिवाय असलेल्या कमळासारखी ती दिसत होती. दुःखाने जळलेली, तपश्चर्येला समर्पित, जणू रोहिणीला मंगळाने त्रस्त केले आहे, अशी ती होती. तिच्या चेहऱ्यावर अश्रू, उपवासाने कृशता, मनात शोक व चिंतन, एकाकीपणा आणि सतत दुःखात मग्न अशी ती दिसत होती. प्रियजनांपासून दूर, राक्षसी स्त्रियांनी वेढलेली, जणू हरिणीला कुक्कुरांनी घेरले आहे, अशी तिची अवस्था होती. तिच्या कंबरेवर एक काळा वेणीचा ठसा होता, जणू वाळलेल्या वनप्रदेशातील नदीने शुष्क भूमीवर उमटलेली रेघ. आनंदासाठी पात्र असलेली ती, दुःखाने जळालेली, दुर्दैवाची सवय नसलेली, मोठ्या डोळ्यांनी, अधिक कृश आणि अस्ताव्यस्त दिसणारी—हनुमानाने पाहिले. त्याने विचार केला, “हीच सीता असावी,” कारण त्या वेळी रूप बदलणाऱ्या राक्षसाने तिला अपहरण केले होते, आणि हिच्यात तेच चिन्ह दिसत आहेत. जशी ती त्या वेळी दिसली होती, तशीच ही स्त्री आहे: पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा, सुंदर भुवया, गोल स्तन. ती आपल्या तेजाने सर्व दिशांना प्रकाशमान करत होती, जणू एखादी देवी; तिचा गळा काळसर, ओठ बिंब फळासारखे लाल, कंबर बारीक आणि स्थितप्रज्ञ. कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची सीता, जगाला प्रिय, जशी रती कामदेवाला प्रिय आहे, तशीच होती; आणि पूर्ण चंद्राप्रमाणे तेजस्वी होती. ती जमिनीवर बसलेली होती, जणू कोवळ्या चांदण्यासारखी कृश, संयमित तपस्विनीप्रमाणे, खोल श्वास घेत, भयभीत, जणू नागराजाची पत्नी. ती दुःखाच्या जाळ्यात अडकलेली, ज्वाळेवर धुराचा पडदा पसरल्यासारखी, तेजहीन दिसत होती. ती आठवणीसारखी गोंधळलेली, समृद्धीसारखी पतन पावलेली, श्रद्धेसारखी नष्ट झालेली, आशेसारखी खंडित झालेली दिसत होती. यशावर विघ्न आलेले, बुद्धी कलुषित झालेली, कीर्ती खोट्या निंदेने पतन पावलेली—अशी तिची अवस्था होती. रामाच्या विरहाने व्याकुळ, राक्षसांच्या छायेखाली दीन, हरणीसारख्या डोळ्यांनी इधर-उधर पाहणारी, ती अत्यंत दुर्बल होती. तिच्या डोळ्यांच्या लांबसडक, वाकड्या पापण्यांमध्ये अश्रू भरले होते; ती आनंदी नव्हती, वारंवार दीर्घ श्वास घेत होती. माती व धुळीने माखलेली, अलंकारविहीन असूनही अलंकरणास पात्र, जणू ताऱ्यांचा स्वामी (चंद्र) काळ्या मेघांनी झाकला गेला आहे, अशी ती दिसत होती. सीतेची अशी अवस्था पाहून हनुमानाचे मन व्याकुळ झाले, जणू अभ्यास न केल्याने विद्या विस्मरणात गेली आहे. दुःखामुळे, हनुमानाने अलंकारविहीन सीतेला ओळखले, जशी संस्कारहीन भाषेला अर्थ बदललेला असतो, तशी तिची अवस्था होती. मोठ्या डोळ्यांची, निर्दोष राजकन्या पाहून, “हीच सीता आहे,” असा त्याचा विश्वास दृढ झाला. रामाने सीतेच्या अंगावर असलेल्या अलंकारांचे जे वर्णन केले होते, तेच हार तिच्या अंगावर शोभून दिसत होते. तिच्या कानात सुंदर कुंडले होती, दात शुभ्र व सुंदर, हातात रत्न व प्रवाळांनी सजलेले अलंकार होते. ते अलंकार दीर्घकाळ वापरल्याने काळसर झाले होते, पण रूपाने जसे रामाने सांगितले होते तसेच होते. जे अलंकार येथे नाहीत, ते खरोखरच दिसत नव्हते; आणि जे शिल्लक होते, ते नक्कीच तेच होते, यात तिळमात्र शंका नव्हती.