हनुमान त्या अद्भुत वाटणाऱ्या रम्य उपवनात पोहोचला. सर्वत्र वेलींनी वेढलेली, देवगंध आणि मधुर रसांनी परिपूर्ण अशी झाडे त्या बगिच्याला चारही बाजूंनी शोभा आणत होती. तो प्रदेश नंदनवनासारखा भासत होता—हरिणे, पक्षी यांचा वावर, उंच-उंच राजवाड्यांची गर्दी, आणि कोकिळांच्या गोड स्वरांनी भरून गेला होता. त्या ठिकाणी सोन्याच्या कमळांनी आणि पांढऱ्या शिरीषांनी भरलेली तलाव होती, विविध आसने, पलंग, आणि भव्य मनोरे होते. त्या बगिच्यात ऋतूनुसार फुलणारी झाडे, फळांनी लगडलेली, आणि अशोक वृक्षांच्या फुलांनी सूर्याच्या तेजासारखी शोभा येत होती. हनुमानाने पाहिले, काही झाडांची पाने पक्ष्यांनी सतत झडवून टाकल्यासारखी दिसत होती, जणू ती जळत आहेत. शेकडो पक्षी त्या झाडांतून उडत, विविध फुलांच्या माळांनी ते झाडे सजलेली होती, आणि अशोक वृक्षांच्या फुलांनी दुःख दूर होत होते. फुलांनी इतका भार आला होता की ती झाडे जणू पृथ्वीला टेकली होती. कर्णिकार आणि किंशुक वृक्ष पूर्ण फुलांनी बहरले होते. त्या प्रदेशातील वृक्षांच्या कांतीमुळे सर्वत्र उजळल्यासारखे वाटत होते—पुन्नाग, सप्तपर्ण, चंपक आणि उद्दालक वृक्ष देखील तिथे होते. काही झाडे सुवर्णासारखी चमकत होती, काही अग्नीच्या ज्वाळेसारखी तेजस्वी होती. हजारो अशोक वृक्ष काळ्या काजळासारखे दिसत होते, हे बगिचे जणू देवांचे नंदन किंवा चित्ररथ उपवनच. हे उपवन विलक्षण, कल्पनेपलीकडचे, दिव्य सौंदर्याने नटलेले, जणू दुसरे आकाशच फुलांच्या प्रकाशाने भरले आहे असे वाटत होते. शेकडो फुलांच्या रत्नांनी सजलेले, जणू पाचवे सागरच, ऋतूनुसार फुलणाऱ्या वृक्षांनी, मधाच्या सुगंधाने परिपूर्ण होते. हरणांचे आणि पक्ष्यांचे विविध स्वर घुमणारे, शुभ्र आणि मोहक सुगंधांनी भरलेले हे बगिचे अत्यंत रम्य होते. यानंतर, हनुमानाला फार दूर नसलेल्या ठिकाणी, हजार खांबांवर उभा असलेला, कैलास पर्वतासारखा शुभ्र, भव्य राजमहाल दिसला. त्याच्या पायऱ्या प्रवाळाच्या, व्यासपीठ शुद्ध सोन्याचे, डोळ्यांना दिपवणारे, तेजाने झगमगणारे होते. तो राजमहाल अत्यंत स्वच्छ, उंच आणि जणू आकाशाला भिडणारा होता. तेथेच, हनुमानाने तिला पाहिले—मळकट वस्त्र परिधान केलेली, राक्षसी स्त्रियांनी वेढलेली, उपवासाने कृश झालेली, वारंवार दीर्घश्वास टाकणारी, आणि अत्यंत दुःखी. ती जणू शुक्ल पक्षाच्या प्रारंभाच्या चंद्रकोरीसारखी शुद्ध होती. तिचे सौंदर्य मलिन झाले होते, तेज मंदावले होते, जणू धुराच्या पडद्याने झाकलेली ज्वाळा. ती एकच पिवळे, मळकट, सूक्ष्म वस्त्र परिधान करून होती; कुठलेही अलंकार नव्हते, जणू कमळाचा देठ फुलांशिवाय. दुःखाने जळालेली, तपश्चर्येला समर्पित झालेली, जणू रोहिणी ग्रह मंगळाने त्रस्त झाली आहे अशी ती दिसत होती. तिच्या चेहऱ्यावर अश्रू, उपवासाने कृशता, मनात शोक व चिंतन, प्रियजनांविना एकाकी, सदैव दुःखात गढलेली. तिला अशा अवस्थेत पाहून, जणू हरणी आपल्या कळपापासून वेगळी पडून श्वानांच्या कळपाने वेढली आहे, तशी ती दिसत होती. तिच्या कंबरेवर एकच काळी वेणी होती, जणू वाळवंटाच्या प्रदेशात पावसाळ्यानंतर नदीने ओढा उमटवला आहे. जी सुखासाठी पात्र होती, ती दुःखाने जळून निघाली होती; दारुण अवस्थेत, मोठ्या डोळ्यांची, अधिकच कृश व अस्ताव्यस्त दिसणारी. हनुमानाने विचार केला, "हीच सीता असावी," कारण तिच्या अंगावरील काही चिन्हे त्याला आठवली—तीच राक्षसाने हरण केली होती. ती जशी त्यावेळी दिसली होती, तशीच आता आहे—पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा, सुंदर भुवया, गोल व सुंदर वक्षस्थळ. तिच्या तेजाने सर्व दिशांना अंधार नव्हता, जणू देवीच; काळी मान, बिंब फळासारखे लाल ओठ, सडपातळ कंबर, स्थिर मुद्रा. कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची सीता जगाला जितकी प्रिय, तितकीच रती कामदेवाला; पूर्ण चंद्रासारखी तेजस्वी. ती भूमीवर बसलेली, जणू नाजूक चंद्रकिरण, संयमित साध्वीप्रमाणे, दीर्घश्वास टाकणारी, भयभीत आणि जणू नागराजाच्या पत्नीप्रमाणे. मात्र, ती दुःखाच्या जाळ्यात अडकली असल्याने तिचे तेज प्रकट होत नव्हते, जणू धुराच्या जाळ्यात झाकलेली ज्वाळा. ती जणू विसरलेली स्मृती, पडलेले ऐश्वर्य, नष्ट झालेली श्रद्धा, संपलेली आशा. यशाच्या मार्गातील अडथळ्यासारखी, कलुषित बुद्धीसारखी, चुकीच्या अपवादाने पडलेली कीर्तीप्रमाणे ती दिसत होती. रामाच्या विरहाने व्याकुळ, राक्षसींच्या छळाने त्रस्त, दुर्बल, हरिणीसारखे डोळे असलेली, ती इधर-उधर पाहत होती. तिच्या डोळ्यांभोवती काळ्या व वक्र भुवया, अश्रूंनी भरलेला चेहरा; आनंदाचा लवलेश नव्हता, वारंवार दीर्घश्वास टाकत होती. मातीने माखलेली, निरुत्साही, अलंकारांना पात्र असूनही अलंकाररहित, जणू ताऱ्यांचा अधिपती चंद्र काळ्या ढगांनी झाकला आहे. अशा अवस्थेत सीतेला पाहून हनुमानाचे मन व्याकुळ झाले, जणू सराव नसल्याने विद्या मंदावली आहे. दुःखामुळे, हनुमानाने अलंकाररहित सीतेला ओळखले, जशी संस्काररहित वाक्याची अर्थहीनता ओळखता येते. ती—मोठ्या डोळ्यांची, निर्दोष राजकुमारी—हनुमानाने पुन्हा विचार केला, "हीच सीता आहे," कारण त्याला त्याची पुष्टी करणारे चिन्हे दिसली. रामाने त्या वेळी वैदेहीच्या अंगावरील जे अलंकार सांगितले होते, तीच फुलमाळ तिच्या देहावर शोभत होती. तिच्या कानात सुंदर कुंडले होती, दात सुंदर, हातात रत्न व प्रवाळांनी सजलेले अलंकार होते. अशा प्रकारे, हनुमानाने त्या दिव्य उपवनात दुःखाने व्याकुळ, पण तेजस्वी, अशा सीतेचे दर्शन घेतले.