रामाच्या विरहाने व्याकुळ झालेल्या, सुंदर डोळ्यांची, दैवी आणि वनवासाला नेहमीच निष्ठावान असलेल्या त्या स्त्रीला – म्हणजे सीतेला – हनुमान मनाशी म्हणतो, “ती निश्चितच इथे येईल.” कारण जनकाची सद्गुणी आणि रामाची परमप्रिय मुलगी ही वनवासातील प्राण्यांच्या संगतीस नेहमीच आसुसलेली असते, असे त्याला वाटते. सांजवेळी पूजा करण्यास नेहमी तत्पर असलेली, श्यामवर्णी जानकी या निर्मळ जलाने भरलेल्या नदीकाठी नक्की येईल, असा विचार हनुमान करत राहतो. हा सुंदर अशोकवन तिच्यासाठी अतिशय योग्य आहे; ती धर्मनिष्ठा, पुरुषश्रेष्ठ रामाची पत्नी, सर्वांनी मान्य आणि आदरणीय आहे. जर ती चंद्रासारख्या मुखवाली दैवी स्त्री अजूनही जिवंत असेल, तर ती या थंड पाण्याच्या नदीकाठी नक्की येईल, असे हनुमान मनाशी म्हणतो. अशा विचारांनी हनुमान, पुरुषश्रेष्ठ रामाची पत्नी येईल या आशेने सर्वत्र नजर ठेवून, फुलांनी बहरलेल्या दाट झाडीत लपून राहतो. आता वाल्मीकीकृत सुंदरकांडातील पंधरावे सर्ग ऐका. हनुमान तिथे उभा राहून मैथिली सीतेचा शोध घेत होता आणि सर्व परिसर नीट पाहत होता. त्या ठिकाणी सर्वत्र वेली गुंफलेल्या झाडांनी सजलेले, दिव्य सुगंध आणि स्वादांनी भरलेले, चहुबाजूंनी शोभिवंत असे रम्य स्थान दिसत होते. ते स्थान नंदनवनासारखे भासत होते, जेथे हरिण आणि पक्ष्यांची वर्दळ होती, राजवाडे आणि प्रासादांनी गजबजलेले, कोकिळांच्या गोड आवाजांनी गुंजत होते. सोन्याच्या कमळांनी आणि शिरीषांनी भरलेली जलाशये, सुंदर आसने आणि पलंग, आणि विविध मजल्यांचे प्रासाद तिथे होते. सर्व ऋतूंमध्ये सुंदर फळांनी लगडलेली झाडे, बहरलेल्या अशोकांच्या तेजाने उजळलेली, सूर्याच्या प्रथम किरणांसारखी चमकत होती. त्या ठिकाणी हनुमानाने पाहिले की, जणू काही त्या झाडांच्या फांद्या सतत पक्ष्यांनी पानविहीन केल्या आहेत आणि त्या झाडांवर शेकडो पक्ष्यांचा वावर आहे. विविध फुलांच्या माळांनी सजलेली, अशोकवृक्षांच्या बहराने दुःख दूर करणारी ती जागा होती. गंभीर फुलांच्या ओझ्याने जणू पृथ्वीला टेकलेली झाडे, कर्णिकार आणि किंशुक फुलांनी बहरलेली होती. त्या झाडांच्या तेजाने तो प्रदेश सर्व बाजूंनी प्रकाशमान झाल्यासारखा भासत होता; पुम्नाग, सप्तपर्ण, चंपक, उद्दालक अशा असंख्य झाडांनी तो परिसर शोभून गेला होता. खोलवर मुळं असलेली झाडं पूर्ण बहरात होती; काही सोन्यासारखी चमकत, काही अग्नीच्या ज्वाळेसारखी लाल दिसत होती. अशोकाच्या हजारो झाडांनी काळ्या सुरम्यासारखा रंग धारण केला होता; ती जागा जणू स्वर्गातील नंदनवन व चित्ररथासारखी विलक्षण भासत होती. ती जागा अद्भुत, कल्पनातीत, दिव्य, मनोहारी सौंदर्याने नटलेली, जणू फुलांच्या प्रकाशाने भरलेले दुसरे आकाशच भासत होते. शेकडो फुलांच्या रत्नांनी सजलेली, जणू पाचवा सागरच, सर्व ऋतूतील फुलांनी आणि मधुर सुवासांनी भरलेली ती बाग होती. हरिण आणि पक्ष्यांच्या विविध आवाजांनी गुंजणारी, शुभ्र आणि मनमोहक सुगंधांनी परिपूर्ण अशी ती रमणीय बाग होती. अशा रम्य परिसरात, हनुमानाच्या नजरेस फार दूर नसलेल्या मध्यभागी, हजार खांबांवर उभारलेला, कैलास पर्वतासारखा शुभ्र आणि भव्य प्रासाद दिसला. प्रवाळाच्या पायऱ्या, शुद्ध सोन्याचा मंच, डोळ्यांना दिपवणारी तेजस्विता, आणि आकाशाला भिडणारा तो प्रासाद – हे सर्व पाहून हनुमान पुढे पाहतो. तेथे त्याला दिसली – मळकट वस्त्र परिधान केलेली, राक्षसी स्त्रियांनी वेढलेली एक स्त्री. उपवासाने कृश झालेली, दुःखाने खचलेली, वारंवार दीर्घ श्वास टाकणारी – ती सीता, जणू शुक्ल पक्षातील नवीन चंद्रासारखी निर्मळ होती. तिच्या सौंदर्यात म्लानता आली होती, तेज मंदावले होते, जणू धुराच्या पडद्यामागे लपलेली ज्वाळा. एकच पिवळसर, मळकट, नाजूक वस्त्र नेसलेली, अलंकाररहित, मलिन – जणू फुलं गळून गेलेल्या कमळवनासारखी होती. ती दुःखाने जळत होती, तपश्चर्येला समर्पित, जणू रोहिणी नक्षत्रावर मंगळाचा प्रकोप झाला आहे. तिचा चेहरा अश्रूंनी भरलेला, उपवासाने कृश, दुःख आणि चिंतनात मग्न, एकाकी, नेहमीच शोकात बुडालेली होती. प्रियतमा लोकांपासून वंचित, राक्षसी स्त्रियांच्या वेढ्यात, जणू आपल्या कळपापासून वेगळी पडलेली हरणी श्वानांच्या कळपाने वेढली गेली आहे, अशी ती दिसत होती. तिच्या कमरेवर एकच काळा वेणीचा डाग होता, जणू वणव्यातील वाळलेल्या भूमीवरून नदी वाहून गेल्यावर उमटलेल्या खुणेसारखा. जी सुखभोगास पात्र होती, ती दुःखाने भाजली होती, संकटात अनुभवहीन होती; तिच्याकडे पाहताना – मोठ्या डोळ्यांची, आणखी कृश आणि मलिन – हनुमान विचार करतो, “हीच ती सीता असावी,” कारण तिच्या अंगावर त्या वेळच्या अपहरणाच्या सर्व चिन्हांचा साक्षात्कार त्याला झाला. जशी ती त्या वेळी दिसली होती, तशीच ही स्त्री दिसत होती: पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा, सुंदर भुवया, गोल आणि उन्नत स्तन. तिच्या तेजाने ती सर्व दिशांना प्रकाशमान करत होती, जणू एखादी देवीच; काळसर गळा, बिंब फळासारख्या लाल ओठ, नाजूक कंबरेची, स्थिर आणि सुंदर. कमळाच्या पाकळीसारखे डोळे असणारी सीता, जगाला जशी रती कामदेवाला प्रिय आहे तशी प्रिय होती, आणि पूर्ण चंद्रासारखी तेजस्वी होती. ती जमिनीवर बसली होती, कोवळ्या चांदण्याच्या किरणासारखी नाजूक, जणू संयमित तपस्विनी, खोल श्वास घेत, घाबरलेली, नागराजाच्या पत्नीप्रमाणे. ती मोठ्या दुःखाच्या जाळ्यात अडकलेली असल्याने तेजस्विता हरवली होती, जणू धुराच्या जाळ्याने झाकलेली ज्वाळा. ती जणू विस्मरणात गेलेली स्मृती, पडलेली समृद्धी, नष्ट झालेली श्रद्धा, विफल झालेली आशा, अडथळ्यांनी भरलेले यश, कलुषित बुद्धी, आणि खोट्या निंदा झालेली कीर्ती – अशा स्वरूपात भासत होती. अशा प्रकारे, हनुमानाने त्या रम्य अशोकवनात, दुःखाने व्याकुळ, राक्षसी स्त्रियांनी वेढलेली, पण अद्याप दिव्य तेज असलेली सीता प्रथमच पाहिली.