लंकानगरीतील त्या अद्भुत राजवाड्यात सर्व काही अत्यंत काळजीपूर्वक केलेले होते; कुठेच काहीच अपूर्ण नव्हते, सर्वत्र मौल्यवान रत्नांची रेलचेल होती. अगदी देवतांमध्येही असा विलक्षण वैशिष्ट्यपूर्णपणा कुठेच सापडत नसे. तपश्चर्या, एकाग्रता आणि पराक्रम यांच्या बळावर, मनाच्या शिस्तीने आणि विचारपूर्वक हे स्थान उभे राहिले होते. प्रत्येक वास्तू अनोख्या रूपांनी सजलेली, आणि सर्वत्र समान तेजाने झळकत होती. त्या राजवाड्याचा वेग वाऱ्यासारखा होता, सर्वसामान्यांना गाठता न येणारा, महान आत्म्यांचा, सद्गुणी आणि तेजस्वी राक्षसांचा तो निवासस्थान होता. आपल्या अद्वितीय पायावर उभा असलेला, नाना शिखरांनी सुशोभित झालेला, मनाला आनंद देणारा, शरदचंद्रासारखा निर्मळ आणि पर्वतशिखरासारखा भव्य असा तो राजवाडा होता. रात्री हिंडणारे, कानात कुंडले घातलेले, मोठ्या भुकेचे, आकाशातून संचार करणारे, मोठ्या आणि विस्फारित डोळ्यांचे राक्षस तिथे वावरत. त्यांना हजारो भयानक प्रेतांनी वाहून नेले जाई. या रम्य लंकेमध्ये, वायुपुत्र हनुमानाने त्या भव्य राजवाड्याच्या मध्यभागी एक अत्यंत शुद्ध आणि विशाल असा, सर्व घरांमध्ये श्रेष्ठ असा एक राजमहल पाहिला. राक्षसांचा राजा रावण याचा तो प्रासाद, अर्ध योजनेच्या रुंदीचा आणि पूर्ण योजनेच्या लांबीचा, उंच उंच महालांनी भरलेला होता. हनुमान, शत्रूंचा संहार करणारा, सर्वत्र शोध घेत होता—म्हणजेच, मोठ्या डोळ्यांची वैदेही सीता कुठे आहे याचा मागोवा घेत. राक्षसांच्या सर्वोत्कृष्ट निवासस्थानाचा बारकाईने निरीक्षण करत, हनुमान तेजाने उजळून गेला आणि रावणाच्या निवासस्थानाजवळ पोहोचला. त्या राजवाड्याच्या चतुर्दिक चार-दातांच्या आणि तीन-दातांच्या, मोकाट असलेल्या हत्तींचा पहारा होता. बलशाली शस्त्रे धारण करणारे योद्धे त्याचे रक्षण करत होते. रावणाचा तो राजवाडा त्याच्या राण्यांनी, राक्षसी स्त्रियांनी आणि बलपूर्वक आणलेल्या राजकन्यांनी वेढलेला होता. त्या परिसरात मगर, मकर, आणि भयंकर मासळींचा वावर होता; वाऱ्याच्या झोताने ढवळले गेलेले ते जलाशय, जणू सर्पांनी भरलेल्या समुद्रासारखे भासत होते. वैश्रवण, चंद्र, आणि गरुड यांच्याजवळ जी संपत्ती आहे, तीच अपराजित श्रीमंती सतत आनंदाने रावणाच्या घरात वसलेली होती. त्या राजवाड्याच्या मध्यभागी वायुपुत्र हनुमानाने आणखी एक उत्कृष्ट, अनेक दरवाज्यांनी युक्त असे महल पाहिले. हे दैवी विमान—पुष्पक—विश्वकर्म्याने ब्रह्मदेवासाठी बांधले होते; सर्व प्रकारच्या रत्नांनी अलंकृत, तेथेच होते. कठोर तपश्चर्येने कुबेराने हे विमान ब्रह्मदेवाकडून मिळवले; पण आपल्या सामर्थ्याने रावणाने कुबेरावर विजय मिळवून ते हस्तगत केले. हे पुष्पक विमान शुद्ध सोन्याच्या आणि चांदीच्या खांबांवर उभे होते, कुशलतेने सजवलेले, विविध मुद्रांतील हरणांच्या मूर्तींनी अलंकृत, आणि तेजाने झगमगणारे. चारही बाजूंनी सुंदर मंडपांनी सजलेले, मेरू आणि मंदार पर्वतासारखे, जणू आकाशाला भिडणारे. विश्वकर्म्याच्या कौशल्याने तयार झालेले, अग्नी आणि सूर्यासारखे तेजस्वी, सोन्याच्या पायऱ्या आणि सुंदर वेदिकांनी युक्त. सोन्याच्या आणि स्फटिकाच्या जाळ्यांनी, निळ्या निळ्या नवरत्नांच्या वेदिकांनी, नीलमणींनी सजवलेले, सर्वत्र विलक्षण प्रवाळ, मौल्यवान रत्न आणि अद्वितीय मोत्यांनी झळाळणारे हे विमान, जणू हस्तरेषेसारखे सर्वत्र प्रकाशमान होते. लाल चंदन आणि सुवर्णवर्णी धूप, मंगल सुगंधांनी परिपूर्ण, हे स्थान जणू नव्या सूर्याप्रमाणे झळकत होते. नाना प्रकारच्या सुंदर मंडपांनी सजलेले, वानरश्रेष्ठ हनुमान त्या दिव्य पुष्पक विमानावर चढला. तेथे उभा राहून त्याने पेय, भोजन आणि नैवेद्य यांच्या सुगंधांचा अनुभव घेतला. तो दैवी सुगंध, जणू प्रिय मित्राने मित्राला भेटावे तसा, हनुमानाच्या मनाला प्रसन्न करणारा होता. 'इथे ये,' असे म्हणत हनुमान रावणाच्या निवासस्थानाकडे गेला. तेथे त्याने एक भव्य आणि मंगल सभागृह पाहिले. हे सभागृह रावणाचे होते आणि सुंदर स्त्रीसारखे मोहक भासत होते; रत्नांच्या पायऱ्या आणि सोन्याच्या जाळ्यांनी ते झगमगत होते. त्याची जमीन स्फटिकाने मढलेली होती, जणू दातांतील पोकळीप्रमाणे पारदर्शक; मोती, हिरा, प्रवाळ, चांदी आणि सोन्याने सुशोभित. अनेक रत्नांच्या खांबांनी, उंच आणि सम, सुंदर कोरीव कामांनी, ते सभागृह सर्व बाजूंनी अलंकृत होते. ते खांब जणू पंखासारखे उंच उठले होते, आकाशाला भिडणारे; विस्तीर्ण गालिच्याने मढलेले, पृथ्वीच्या चिन्हांनी अंकित. पृथ्वीइतके विशाल, घरांनी आणि विभागांनी भरलेले, मद्यपक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गुंजणारे, दैवी सुगंधांनी परिपूर्ण. महागड्या वस्त्रांनी मढलेले, राक्षसाधिपती रावणाच्या सेवेत असलेले, हंसासारखे शुभ्र आणि शुद्ध, अगरुच्या धुरकट सुवासिक धूपाने सुगंधित. पानफुलांच्या अर्पणांनी, तेजस्वी असूनही काही ठिकाणी रंगछटा असलेले, मनाला आनंद देणारे, इंद्रियांचे सुख वाढवणारे. हे दैवी सभागृह, दु:ख दूर करणारे, समृद्धी देणारे, पंचेंद्रियांना त्यांच्या सर्वोच्च सुखद वस्तू देणारे असे होते. रावणाच्या रक्षणाखाली, जणू आई आपल्या संततीचे पालन करते तसे, ते सर्वांचे पालन करत होते. 'हेच तर स्वर्ग आहे, देवांचे लोक, कदाचित इंद्रपुरी किंवा सर्वोच्च सिद्धी असावी,' असे हनुमानाच्या मनात आले. तो विचारमग्नपणे पाहू लागला आणि त्याला तेथे सोन्याचे दिवे दिसले; जणू कपटी माणसे मोठ्या कपट्यांनी हरवली असावीत अशा भासात. दिव्यांच्या प्रकाशात, रावणाच्या तेजात आणि दागिन्यांच्या झगमगाटात, हनुमानाला ते सभागृह जणू पेटले आहे असे वाटले. तेव्हा त्याने पाहिले—रंगबेरंगी वस्त्रांनी, हारांनी, विविध अलंकारांनी सजलेल्या, हजारो कुलीन स्त्रिया गालिच्यांवर बसलेल्या दिसल्या. मध्यरात्री, अर्धी रात्र संपल्यावर, त्या मद्यपान आणि निद्रेमुळे गाढ झोपेत बुडालेल्या होत्या; खेळ थांबवून त्या गाढ झोपल्या होत्या. ती सर्व स्त्रियांंची झोपलेली मंडळी, जणू कमळाच्या सरोवरातील हंस आणि मधमाशा शांतपणे विसावल्या असाव्यात, तशी शोभून दिसत होती.