हनुमान लंकेत शिरला आणि त्याच्या नजरेस विविध आकारांची, रंगांची, सुंदर-सुंदर महालं दिसू लागली. त्या ठिकाणी, इथे-तिथे त्याला त्रिस्वरांनी अलंकृत मोहक गाणी ऐकू आली. स्त्रियांच्या कंबरपट्ट्यांचे आणि पैंजणांचे नाद प्रेमाने भरलेल्या वातावरणात गुंजत होते, जणू काही त्या स्वर्गातील अप्सरांसारख्या वाटत होत्या. तेथे, महान राक्षसांच्या राजवाड्यांमध्ये, त्याने पावलांची चाहूल, टाळ्यांचा आणि शिट्ट्यांचा आवाज ऐकला. रात्रभर जागणाऱ्या, स्वाध्यायात तल्लीन असलेल्या राक्षसांच्या घरांतून मंत्रोच्चारही त्याच्या कानावर पडले. रस्त्यावर उभ्या असलेल्या राक्षसांची मोठी फौज रावणाचे जयघोष करत होती, त्यांचे गडगडाटी आरोळ्या राजमार्ग भरु लागल्या. मध्यभागी त्याने राक्षसांचे अनेक गुप्तहेर पाहिले—काहींनी जटा वाढवलेल्या, काहींनी डोके मुंडलेले, तर काही गायीच्या कातड्याचे वस्त्र परिधान केलेले. काहींच्या हातात कुशाचे गवत, काहींच्या हातात अग्निकुंड, गदा, मूसळ, दंड असे विविध शस्त्र होते. काही एकच डोळा असलेले, रंगीत, मोठ्या पोटाचे, विशाल छातीचे, भीषण, वाकड्या तोंडाचे, भयानक आणि बुटकेही होते. तेथे धनुष्यधारी, तलवारधारी, मूसळ आणि लोखंडी गजधारी, विविध कवचाने अलंकृत असे अनेक योद्धे दिसले. काही ना फार स्थूल, ना खूप सडपातळ; ना फार उंच, ना फार बुटके; ना फार गोरे, ना फार काळे; ना फार कुबड्या, ना फार बुटके—अशा विविध रूपातील राक्षस त्याने पाहिले. काही विकृत, काही सुंदर, काही तेजस्वी, ध्वजाधारी, विविध शस्त्रांनी सज्ज अशा असंख्य राक्षसांची गर्दी होती. काहींनी भाले, झाडे, तलवारी, वज्र, गोफण, फास असे शस्त्र हातात घेतले होते. काहींनी सुंदर हार, सुगंधी उटणे, दागिने घातले होते; विविध वस्त्रांनी सजलेले, इच्छेनुसार फिरणारे राक्षस त्याने पाहिले. शंभर हजार जागरूक, कर्तव्यदक्ष राक्षस भाले आणि वज्र घेऊन पहारा देत होते. अंतःपुराजवळ त्याने रावणाच्या राजवाड्याचे भव्य द्वार पाहिले—ते सुवर्ण कमानीने अलंकृत, पर्वतशिखरावर वसलेले, कमळमाळांनी सजवलेल्या खंदकांनी वेढलेले होते. तो राजवाडा दिव्य, गगनगर्जना करणारा, स्वर्गीय संगीताने निनादणारा, देवांच्या लोकासारखा भासत होता. त्यात घोड्यांचे हिणहिण, दागिन्यांचा गडगडाट, शोभिवंत रथ, वाहने, विमान, उंची घोडे आणि हत्ती यांनी राजवाडा गजबजलेला होता. चार सुळे असलेले, शुभ्र मेघांसारखे, सुंदर द्वारांवर उभे असलेले हत्ती, तसेच मदमस्त पशू आणि पक्षीही त्याने पाहिले. हजारो बलाढ्य राक्षसांनी संरक्षित, रावणाच्या देखरेखीखाली असलेल्या त्या राजवाड्यात हनुमान आत गेला. रावणाच्या अंतःपुरात तो शिरला, जेथे सुवर्ण आणि रत्नजडीत कठडे, मोत्यांनी आणि मौल्यवान रत्नांनी सजलेली भिंती, आणि उत्कृष्ट अगरू-संदलाच्या सुगंधाने दरवळणारे वातावरण होते. तेव्हा, आकाशात तेजस्वी, चांदीसारखा प्रकाश पसरवणारा, पुन्हा पुन्हा उगवणारा आणि मावळणारा, जणू उन्मत्त वृषभ जसा चरण्यात फिरतो तसा, असा चंद्र त्याच्या नजरेस पडला. तो शीतल किरणांचा चंद्र, जगातील पापे नाहीशी करणारा, समुद्राला उसळवणारा, सर्व प्राण्यांना उजळवणारा होता. जशी लक्ष्मी मंदार पर्वतावर किंवा संध्याकाळच्या समुद्रात किंवा पाण्यातील कमळांमध्ये शोभते, तशीच चंद्राच्या प्रकाशात ती शोभत होती. जसा रुपेरी पिंजर्यात हंस, मंदाराच्या गुहेत सिंह, किंवा महाकाय हत्तीवर वीर शोभतो, तसा तो चंद्र आकाशात तेजाने झळकत होता. तो चंद्र कलंकहीन, शुभ्र, दव, हिम, किंवा मोठ्या ग्रहांच्या सावलीपासून मुक्त होता. जसा सिंह खडकाळ पठारावर, हत्ती महान अरण्यात, किंवा राजा राज्यावर आरूढ झाल्यावर तेजाने झळकतो, तसा तो चंद्र आकाशात शोभत होता. त्यावेळी, स्वर्गासारखी चकाकणारी संध्या, चंद्राच्या उदयाने अंधार दूर करत होती; राक्षस आणि मांसाहारी पशूंना हाकलून लावत होती; आणि रामाच्या आठवणीने मन शांत करत होती. तिथे, तारांच्या वाद्यांचे मधुर स्वर गुंजत होते. सुसंस्कृत, कुलीन स्त्रिया आपल्या पतींसोबत निजल्या होत्या. तसेच, अद्भुत आणि भीषण वर्तन करणाऱ्या, रात्री फिरणाऱ्या राक्षस स्त्रिया आनंदोत्सवासाठी बाहेर पडल्या. त्या बुद्धिमान वानराने मद्यपानाने मस्त, अस्ताव्यस्त झालेल्या, रथ, घोडे, आणि शोभिवंत आसनांनी भरलेल्या, वीरांच्या कीर्तीने नटलेल्या अनेक कुटुंबांचे दृश्य पाहिले. तेथे मद्यधुंद राक्षस एकमेकांवर ताशेरे ओढत, हात उंचावत, अस्पष्ट वाक्य बोलत, आणि एकमेकांची हसत-हसत टिंगल करत होते. राक्षस आपली छाती फेकून, आपल्या प्रिय स्त्रियांवर हात पसरून, विविध रूपे दाखवत, आणि आपल्या बलशाली धनुष्याने मिरवत होते. काही स्त्रिया आपल्या प्रियकरांच्या मिठीत, काही झोपलेल्या, काही सुंदर चेहऱ्यांनी हसणाऱ्या, तर काही रागावलेल्या, खोल श्वास घेत होत्या. ती लंका नगरी मोठ्या हत्तींच्या गर्जनेने, सन्मानाने आसनस्थ असलेल्या वीरांनी, आणि श्वास टाकणाऱ्या नागांसारख्या वीरांनी उजळली होती. त्या नगरीत बुद्धिमत्तेत श्रेष्ठ, तेजस्वी नाव असलेले, कर्तव्यपरायण, जगाचे नेते, विविध रूपधारी आणि सुंदर नावांचे राक्षस त्याने पाहिले. स्वभावानुसार विविध सद्गुणांनी युक्त, तेजस्वी, सुंदर राक्षसांना पाहून हनुमान आनंदित झाला; काही विकृत रूपातीलही त्याने पाहिले. काही स्त्रिया, अत्युच्च सन्मानास पात्र, शुद्ध मनाच्या, मोठ्या मर्यादेच्या, आपल्या प्रियकर आणि मद्यपानास आसक्त, तारकांसारख्या तेजस्वी दिसत होत्या. रात्रीच्या मध्यभागी काही स्त्रिया आपल्या प्रियकरांच्या मिठीत, काही मैत्रिणींच्या मिठीत, जणू पक्षी पक्ष्यांच्या मिठीत असतात तसे, हनुमानाने पाहिल्या. काही स्त्रिया, राजवाड्याच्या उंच गच्चींवर, आपल्या प्रियकरांच्या मांडीवर विसावलेल्या, पतिप्रेमी, धर्मनिष्ठ, आणि काही इच्छेने आसनस्थ अशा दिसत होत्या. अशा प्रकारे, हनुमानाने लंकेचे हे विलक्षण, विविधरंगी, तेजस्वी, आणि अद्भुत जीवन आपल्या डोळ्यांनी अनुभवले.