संपूर्ण रामायणातील सुंदरकांडातील या प्रसंगात, हनुमानाची अद्भुत शौर्य आणि बुद्धिमत्ता प्रकट होते. आपल्या पराक्रमाने लंका नगरी आणि तिच्या रूप बदलणाऱ्या रक्षकावर विजय मिळवून, वानरांमध्ये श्रेष्ठ आणि तेजस्वी हनुमानाने, वानरराजाच्या कल्याणासाठी, रात्रीच्या वेळी लंका नगरीच्या भिंतीवरून उडी मारून आत प्रवेश केला; दरवाजाचा वापर न करता, त्याने आपल्या पराक्रमाचा अद्वितीय परिचय दिला. लंकामध्ये प्रवेश केल्यानंतर, हनुमानाने शत्रूंच्या डोक्यावर आपले डावे पाय ठेवले, जणू त्यांच्या अहंकाराचा नाश केला. त्यानंतर, हसण्याचा गडगडाट आणि वाद्यांचा मोठा आवाज यासह, तो त्या सुंदर लंका नगरीकडे पुढे गेला. ही नगरी वज्रासारख्या जाळ्यांनी सजलेली, हिरा आणि मोत्यांच्या जाळ्यांनी अलंकृत, आकाशातील मेघांसारखी भासली. त्यावेळी, राक्षसांच्या घरांनी उजळलेली लंका, कमळ आणि स्वस्तिक चिन्हांनी सजलेली, शुभ्र मेघांसारखी चमकत होती. सर्व बाजूंनी सुंदरपणे सजलेली, विविध हार आणि दागिने घालून अलंकृत, वाढत्या घरांनी भरलेली लंका नगरी हनुमानाच्या नजरेत आली. वानरराजाच्या हितासाठी काम करणारा हनुमान, रामाच्या कार्यासाठी, एकेक घर पाहात आनंदित झाला. त्याने वेगवेगळ्या आकारांची आणि स्वरूपांची महाल पाहिली; तिथे तीन स्वरांनी सजलेली मोहक गाणी ऐकली. प्रेमाने प्रेरित स्त्रियांच्या कंबरपट्ट्यांचा आणि पैंजणांचा मंजुळ आवाज त्याच्या कानांवर पडला, जणू स्वर्गातील अप्सरांचे स्वर. महालांमध्ये महान आत्म्यांच्या पावलांचा आवाज, तिथे तिथे टाळ्या आणि शिट्ट्या यांचे स्वरही त्याला ऐकू आले. राक्षसांच्या घरात, मंत्रोच्चार करणाऱ्यांचे आवाज आणि रात्री भटकणारे, आपल्या अध्ययनात रमलेले राक्षस त्याला दिसले. रावणाच्या स्तुतीने गर्जना करणारे, राजरस्त्यावर भरलेले राक्षसांचे समूह त्याने पाहिले. नगरीच्या मध्यभागी, राक्षसांच्या अनेक गुप्तचरांना, जटा, टक्कल, गायीच्या कातड्याचे वस्त्र घातलेले, पवित्र केलेले, त्याने पाहिले. काहींच्या हातात कुशा, काहींनी अग्निकुंड शस्त्र म्हणून घेतलेले, काहींनी गदा, मूसळ, दंड, विविध शस्त्रे घेतलेली, हनुमानाने पाहिली. एक डोळा असलेले, रंगीबेरंगी, मोठ्या पोटाचे, मोठ्या छातीचे, विक्राळ, वाकड्या तोंडाचे, विशाल आणि बुटके असे अनेक विचित्र राक्षस त्याने पाहिले. काही धनुष्य, तलवार, मूसळ, लोखंडी गदा, मोठे लोखंडी दंड घेऊन, विविध कवचांनी चमकणारे होते. काही ना फार जाड, ना फार बारीक, ना फार उंच, ना फार ठेंगणे, ना फार गोरे, ना फार काळे, ना फार कुबड, ना फार बुटके; विविध रूपातील, सुंदर, तेजस्वी, ध्वज आणि शस्त्रे घेऊन, हनुमानाने त्यांना पाहिले. शस्त्र, झाडे, तलवार, वज्र, गोफ, फास घेऊन सज्ज असलेले योद्धे, विविध दागिने, सुगंध, वेगवेगळ्या पोशाखात सजलेले, आपल्या इच्छेनुसार फिरणारे, अशा राक्षसांचा समूह त्याने पाहिला. धारदार भाले, शक्तिशाली वज्र, सतत जागरूक, कर्तव्यनिष्ठ शंभर हजार राक्षस त्याने पाहिले. रावणाच्या राजवाड्याच्या अंतःपुराजवळ, सुवर्ण कमानीने सजलेले, पर्वतावर उभे असलेले, कमळांच्या हारांनी अलंकृत खंदकांनी वेढलेले, राजाच्या प्रसिद्ध निवासस्थान त्याने पाहिले. दिव्य स्वरूपाचे, गडद संगीताने निनादित, देवांच्या लोकासारखे दिसणारे, मजबूत तटांनी वेढलेले राजवाडा त्याच्या नजरेत आला. घोड्यांचे हिणहिणणे, दागिन्यांचा गडगडाट, विविध रथ, वाहन, विमान, उत्तम घोडे आणि हत्ती यांनी भरलेला राजवाडा; सुंदर दरवाजांवर चार सोंडांचे शुभ्र मेघासारखे हत्ती, मदाने भरलेली जनावरे आणि पक्षी, हजारो शक्तिशाली राक्षसांनी राखलेला, रावणाच्या संरक्षणाखाली असलेला, हनुमानाने तो राजवाडा पाहिला. सुवर्ण आणि रत्नांच्या गजांनी वेढलेला, मोती आणि रत्नांनी सजलेला, अगदी उत्तम अगर आणि चंदनाच्या सुवासाने भरलेला रावणाचा अंतःपुर, हनुमानाने प्रवेश केला. पाचवा सर्ग येथे संपतो. यानंतर, त्या बुद्धिमान हनुमानाने आकाशात तेजस्वी चंद्र पाहिला; त्याच्या चांदीच्या प्रकाशाने आकाश उजळले, तो पुन्हा पुन्हा उगवला आणि अस्त झाला, जणू मस्त बैल कुरणात फिरतो तसा. शीतल किरणांचा चंद्र, जगातील पापांचा नाश करणारा, महासागर हलवणारा, सर्व प्राण्यांना उजळवणारा, त्याच्या जवळ येताना हनुमानाने पाहिला. मंदार पर्वतावर, संध्याकाळी समुद्रात, अथवा जलातील कमळात लक्ष्मी जशी चमकते, तसा चंद्र आकाशात सुंदरतेने चमकत होता. जणू चांदीच्या पिंजऱ्यात हंस, मंदारच्या गुहेत सिंह, किंवा अभिमानी हत्तीवर वीर, तसा चंद्र आकाशात तेजाने चमकत होता. कोणतीही दव, गारठा किंवा ग्रहांची सावली नसलेला, पवित्र आणि उजळ, चंद्र आपल्या निर्मळ तेजाने प्रकाशमान झाला. जणू सिंह खडकावर, हत्ती जंगलात, किंवा राजा आपल्या राज्यावर, तसा चंद्र आकाशात चमकत होता. चंद्राच्या उदयाने, आकाशासारखी तेजस्वी संध्या, अंधार दूर करून, वाढत्या राक्षस आणि मांसभक्षकांना हुसकावून लावली; रामाच्या स्मरणाने मन शांत झाले. वाद्यांचे सुरेल स्वर ऐकू आले; उत्तम वागणाऱ्या स्त्रिया आपल्या पतींसोबत झोपल्या; आणि रात्रभर भटकणारे, अद्भुत आणि विक्राळ वर्तन करणारे राक्षस, मौजमजेच्या शोधात बाहेर पडले. बुद्धिमान हनुमानाने, मद्यपानाने गोंधळलेले, अनेक रथ, घोडे, सुंदर आसनांनी भरलेले, वीरांच्या तेजाने भरलेले समूह पाहिले. ते एकमेकांना अत्यंत दोष देत होते, मजबूत हात उडवत, मद्याने गोंधळलेले, अस्पष्ट भाषेत बोलत होते, आणि मद्याच्या प्रभावाने एकमेकांना अपमानित करत होते. अशा प्रकारे, हनुमानाने लंका नगरीचे अद्भुत आणि विविध रूप, तिच्या राक्षसांची विचित्र आणि तेजस्वी वर्तने, आणि चंद्राच्या प्रकाशात उजळलेली नगरी, सर्व पाहिली.