श्रीरामायणाच्या सुंदरकांडातील चौथा सर्ग ऐका. वानरांमध्ये श्रेष्ठ, पराक्रमी आणि तेजस्वी हनुमानाने आपल्या पराक्रमाने लंकेसारख्या अप्रतिम नगरीवर विजय मिळवला आणि त्या रूप बदलणाऱ्या रक्षकावर मात केली. महान आत्म्याचा हा वानर, हत्तीप्रमाणे बलशाली, रात्रीच्या वेळी फाटक न वापरता भिंतीवरून उडी मारून लंकेत शिरला. वानरराजाच्या हितासाठी तो लंकेत प्रवेशला आणि शत्रूंच्या डोक्यावर आपले डावे पाऊल ठेवले. त्यानंतर हनुमान त्या सुंदर लंकेच्या दिशेने गेला, जिथे हास्याचा गडगडाट आणि वाद्यांचा मोठा नाद पसरलेला होता. ती दिव्य नगरी वज्रासारख्या जाळ्यांनी आणि हिरकाच्या सजावटीने अलंकृत अशा प्रासादांनी आकाशातील मेघांसारखी भासत होती. त्या वेळी लंका राक्षसांच्या तेजस्वी प्रासादांनी उजळून निघाली होती; ते शुभ्र मेघांसारखे पांढरे, कमळ व स्वस्तिकांच्या रेखाटनांनी सुशोभित होते. सर्व बाजूंनी सुंदर सजावट, वेगवेगळ्या फुलांच्या माळा व दागिन्यांनी नटलेली, सतत वाढणाऱ्या प्रासादांनी ती नगरी शोभून दिसत होती. वानरराजाच्या हितासाठी कार्य करणाऱ्या हनुमानाने हे सर्व पाहिले. राघवाच्या कार्यासाठी फिरताना, तो प्रासादामधून प्रासादात जाताना, त्याने विविध आकारांचे आणि रूपांचे प्रासाद पाहिले आणि तिथे गाण्यांचा मोहक स्वर ऐकू आला, ज्यात तीन प्रकारच्या स्वरांची सजावट होती. स्त्रियांच्या कमरपट्ट्यांची आणि पैंजणांची किंकाळी, प्रेमाने भारावलेल्या अप्सरांसारख्या, त्याच्या कानावर पडली. त्याने मोठ्या आत्म्यांच्या प्रासादात पावलांचे आवाज, टाळ्यांचा गजर आणि शिट्ट्यांचा नादही ऐकला. राक्षसांच्या घरात मंत्रोच्चार करणारे, आपल्या अभ्यासात मग्न असलेले रात्रीचे भटकणारे त्याने पाहिले. रावणाची स्तुती करणारे, गर्जना करणारे राक्षसांचे मोठे समूह राजमार्गावर उभे असल्याचे त्याने पाहिले. नगरीच्या मध्यभागी, विविध वेषातील, जटा, मुंडके, कातडीच्या वस्त्रातील, राक्षसांचे अनेक गुप्तहेर त्याने पाहिले. काहींच्या हातात कुशा, काहींनी अग्निकुंड शस्त्र म्हणून घेतले होते, काहींनी गदा, मूसळ, आणि दंड हातात घेतले होते. एक डोळ्याचे, रंगीबेरंगी, मोठ्या पोटाचे, विशाल वक्षस्थळाचे, विकराळ, वाकडे तोंड असलेले, भेसूर आणि बुटके असे अनेक त्याने पाहिले. तेथे धनुर्धारी, खड्गधारी, मूसळधारी, लोखंडी गजधारी, विविध कवचांनी सजलेले असे वीर त्याच्या दृष्टीस पडले. ना खूप स्थूल, ना खूप सडपातळ, ना खूप उंच, ना खूप ठेंगणे, ना फार गोरे, ना फार काळे, ना फार कुबड, ना फार बुटके—अशा मध्यम प्रकृतीच्या राक्षसांचाही त्याने अनुभव घेतला. विविध रूपांचे, सुंदर, तेजस्वी, ध्वज व पताका घेणारे, विविध शस्त्रांनी सजलेले, भाले, झाडे, वज्र, तलवारी, गोफ व फास घेणारे योद्धे त्याने पाहिले. पुष्पमाळा, सुगंधी लेप, दिव्य दागिने, विविध वस्त्रांनी सजलेले, आपल्याच मर्जीनुसार वावरणारे असे अनेक राक्षस त्याच्या नजरेस पडले. तीक्ष्ण भाले, प्रचंड वज्र, शंभर हजार दक्ष राक्षस, जे कधीही थकत नाहीत, असे त्याने पाहिले. अंतर्भागाच्या पुढे, राक्षसाधिपतीने नियुक्त केलेले घर आणि त्याच्या प्रचंड सुवर्ण कमानीने सजलेले निवासस्थान त्याने पाहिले. पर्वतावर वसलेले, कमळमाळांनी सजलेले खंदकांनी वेढलेले, रावणाच्या निवासाचे हे प्रसिद्ध स्थान त्याच्या दृष्टीस आले. ती दिव्य नगरी, प्राचीरांनी वेढलेली, स्वर्गीय संगीताने गुंजणारी, देवांच्या लोकासारखी भासत होती. घोड्यांचे हिणहिण, दागिन्यांचा गजर, सुंदर रथ, वाहन, विमान, आणि उत्तम घोडे-हत्ती यांनी ती नगरी गजबजून गेली होती. चार सोंडांचे, शुभ्र मेघांसारखे, सुशोभित हत्ती सुंदर द्वारांवर उभे होते आणि नशेत असलेली जनावरे व पक्षी तिथे होते. हजारो बलाढ्य राक्षसांनी संरक्षित, राक्षसाधिपतीच्या रक्षणाखाली, हनुमान त्या घरात प्रवेशला. सुवर्ण व रत्नजडीत कठड्यांनी वेढलेले, मौल्यवान मोती व रत्नांनी सजलेले, सुगंधी अगरु व चंदनाने सुवासिक, असे रावणाचे अंतराळ गृह त्याने पाहिले. इथे सुंदरकांडाचा पाचवा सर्ग संपतो. यानंतर, त्या बुद्धिमान हनुमानाने आकाशातील तेजस्वी चंद्र पाहिला. तो चंद्र, आकाशात चमकत, आपले शीतल प्रकाश पसरवत होता, वारंवार उगवत आणि मावळत, जणू काही उन्मत्त बैल चरणार्या कुरणात भटकतो तसा भासत होता. तो शीतकिरण चंद्र, जगातील पापांचा नाश करणारा, महासागराला हलवणारा आणि सर्व प्राण्यांना प्रकाशित करणारा, हनुमानाच्या दृष्टीस पडला. जसा मंदर पर्वतावर पृथ्वीवर लक्ष्मी शोभते, किंवा संध्याकाळी समुद्रात, किंवा पाण्यातील कमळात, तसा तो चंद्र आकाशात सुंदरतेने झळकत होता. जसा रुपेरी पिंजर्यात हंस शोभतो, मंदराच्या गुहेत सिंह, किंवा अभिमानी हत्तीवर वीर, तसा तो चंद्र आकाशात तेजाने झळकत होता. तो पवित्र, निर्मळ, वलयहीन, कुठलाही ग्रह किंवा शीत व धुक्याचा स्पर्श न झालेला चंद्र, आपल्या तेजाने झळकत होता. जसा सिंह शिल्पठ्यावर, हत्ती घनदाट अरण्यात, किंवा राजा आपल्या राज्यावर आरूढ झाल्यावर शोभतो, तसा चंद्र आकाशात तेजाने झळकत होता. त्या शुभ्र संध्याकाळी, स्वर्गासारखी प्रकाशमान, चंद्राच्या उदयाने अंधार दूर झाला, वाढणाऱ्या राक्षस व मांसाहारी प्राण्यांना हटवले, आणि रामप्रेमाने आनंदित मनाला शांती दिली. तार वाद्यांचे मधुर स्वर गुंजू लागले; सदाचारिणी स्त्रिया आपल्या पतींसोबत निजल्या; आणि रात्रीचे भटकणारे, अद्भुत व भयंकर वर्तन करणारे राक्षस, आनंदासाठी बाहेर पडले. त्या बुद्धिमान वानराने मद्यपानाने उन्मत्त, अस्ताव्यस्त, रथ, घोडे, सुंदर आसने आणि वीरांच्या कीर्तीने भरलेली कुटुंबे पाहिली. अशा प्रकारे, सुंदरकांडातील ह्या अध्यायात हनुमानाने लंकेचे अद्भुत वैभव, राक्षसांची विविधता आणि चंद्राच्या शीतल प्रकाशात न्हालेली नगरी अनुभवली.