हनुमान लंकेत पोहोचल्यावर त्याच्या मनात या नगरीचे भव्य दुर्ग, प्राचीर, भिंती आणि भव्य प्रवेशद्वार पाहण्याची तीव्र उत्सुकता जागी झाली. "माझ्या मनात लंकेचे सर्व जंगल, उपवन, बागा आणि मुख्य मुख्य राजवाडे सर्व बाजूंनी पाहण्याची इच्छा आहे," असे त्याने सांगितले. त्याची ही वचने ऐकून, इच्छानुसार रूप धारण करणारी लंकेची रक्षकिणी पुन्हा कठोर शब्दांत बोलली, "रे वानरांमध्ये नीच, आज या राक्षसाधिपतीने संरक्षित असलेल्या लंकेचे दर्शन तू माझा पराभव न करता कधीच करू शकणार नाहीस." तेव्हा वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमानाने त्या रात्रभर भटकणाऱ्या स्त्रीला उत्तर दिले, "हे शुभेच्छु स्त्री, मी ही नगरी पाहून ज्या मार्गाने आलो, त्याच मार्गाने परत जाईन." मग ती भयंकर लंकेची रक्षकिणी मोठा गडगडाट करत, वेगाने हनुमानावर झडप घालत त्याला आपल्या करांगुळीने जबरदस्त फटका दिला. वायुपुत्र, बलवान आणि पराक्रमी हनुमान, तिच्या त्या घावाने थरारून मोठ्याने गर्जना केली. त्यावेळी रागाने पेटून उठलेल्या हनुमानाने डाव्या हाताची बोटे वाकवून तिच्या अंगावर घाव घातला. "ही स्त्री आहे," असे मनात धरून त्याने फारसा क्रोध केला नाही, पण त्याच्या त्या घावाने ती रात्रभर फिरणारी रक्षणारी स्त्री, अंगावर ताण येऊन, चेहरा विकृत होत, अचानक जमिनीवर कोसळली. तेव्हा पराक्रमी हनुमानाने तिला खाली पडलेली पाहून, ती स्त्री असल्याने त्याच्या मनात करुणा उत्पन्न झाली. लंकेची रक्षकिणी फारच व्याकुळ होऊन, कापऱ्या स्वरात, अभिमानाने हनुमानाला म्हणाली, "माझ्यावर कृपा कर, बलवान वानरा. बलवान आणि धर्मशील नेहमीच आपली मर्यादा ओळखतात, हे सौम्य वानरा." "हे वानरा, मी ही लंका नगरी स्वतः आहे. तुझ्या महान पराक्रमाने आणि सामर्थ्याने तू मला जिंकले आहेस." "आणि आता, वानराधिपती, ऐक — स्वयंभू ब्रह्मदेवाने मला एक वर दिला होता: 'जेव्हा एखादा वानर आपल्या पराक्रमाने तुला जिंकून ताब्यात घेईल, तेव्हा राक्षसांवर संकट येईल.'" "हे सौम्य वानरा, तुझ्या आगमनाने तोच प्रसंग आज प्रत्यक्षात आला आहे. स्वयंभूने घालून दिलेली ही मर्यादा खरी आहे आणि ती मोडता येणार नाही." "सीतेमुळे आणि दुष्टचित्त रावणामुळे आता सर्व राक्षसांचा विनाश जवळ आला आहे." "म्हणून, वानरश्रेष्ठा, रावणरक्षित या नगरीत प्रवेश कर आणि इथे तुला हवे ते सर्व कार्य साध." "शापित असूनही, राक्षसश्रेष्ठांनी संरक्षित असलेल्या या पुण्य नगरीत प्रवेश कर, वानराधिपती, आणि तुझ्या इच्छेनुसार जनकनंदिनी सीतेचा शोध घे." या प्रसंगानंतर, वाल्मिकी रामायणाच्या सुंदरकांडातील चौथा सर्ग आरंभतो. हनुमानाने आपल्या पराक्रमाने लंकेची आणि तिच्या रूप बदलणाऱ्या रक्षकिणीची विजय प्राप्त केली. त्यानंतर तो वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, तेजस्वी हनुमान, रात्रीच्या वेळी भिंतीवरून उडी मारून, द्वार न वापरता, लंकेत शिरला. वानरराजाच्या कल्याणासाठी लंकेत प्रवेश करताच, त्याने आपल्या डाव्या पायाने शत्रूंच्या मस्तकांवर पाऊल ठेवले. मग तो वानर, हास्य आणि मोठ्या वाद्यांच्या गजरात त्या सुंदर लंका नगरीच्या दिशेने पुढे गेला. ती लंकेची भव्य नगरी, वज्रासारख्या जाळ्यांनी आणि हिरकांच्या जाळ्यांनी सजवलेल्या, आकाशातील मेघांसारख्या, प्रासादांनी उजळून निघाली होती. त्या वेळी लंका, राक्षसांच्या शुभ्र, मेघासारख्या, कमळ आणि स्वस्तिक चिन्हांनी अलंकृत राजवाड्यांनी तेजाने झळकत होती. सर्व बाजूंनी सुंदरपणे सजवलेल्या, विविध फुलमाळांनी आणि अलंकारांनी नटलेल्या, वाढत्या प्रासादांनी युक्त अशी ती नगरी, वानरराजाच्या हितासाठी काम करणाऱ्या हनुमानाने पाहिली. राघवाच्या कार्यासाठी फिरणाऱ्या त्या तेजस्वी हनुमानाने, प्रासादामधून प्रासादात जात, आनंदाने सर्व दृश्ये पाहिली. त्याने विविध आकारांचे, विविध प्रकारचे प्रासाद पाहिले आणि तिथे मोहक तिहेरी स्वरांनी अलंकृत गाणी ऐकली. प्रेमात मग्न झालेल्या स्त्रियांच्या कंबरपट्ट्यांची आणि पैंजणांची मंजुळ नाद त्याने ऐकला, जणू स्वर्गातील अप्सरा नृत्य करत आहेत. तसेच, मोठ्या अंतःपुरात चालण्याचे आवाज, टाळ्यांचा आणि शिट्ट्यांचा गजरही त्याने ऐकला. राक्षसांच्या घरांमध्ये मंत्रोच्चार करणाऱ्यांची पाठ त्याने ऐकली आणि स्वतःच्या अध्ययनात मग्न असलेल्या रात्रीच्या रक्षकिणीही त्याने पाहिल्या. त्याचप्रमाणे, मोठ्या संख्येने गर्जना करत रावणाची स्तुती करणारे राक्षस राजमार्गावर उभे आहेत, असेही त्याने पाहिले. मुख्य भागात रावणाचे अनेक गुप्तहेर, जटा वाढवलेले, टक्कल असलेले, कातडीच्या वस्त्रात, असे विविध प्रकारचे त्याने पाहिले. काहींच्या हातात कुशांचे गज, काहींनी अग्निकुंडांचे शस्त्र, काहींनी गदा, मल्ल, तर काहींनी मोठे दंड घेतलेले त्याने पाहिले. एक डोळ्याचे, रंगीबेरंगी, मोठ्या पोटाचे, विशाल वक्षस्थळाचे, विकराळ, वाकड्या तोंडाचे, भयानक आणि बुटके असेही अनेक त्याने पाहिले. काही धनुर्धारी, तलवारधारी, मुसळ आणि लोखंडी गदा घेणारे, मोठ्या लोखंडी सळ्या हातात घेणारे, विविध कवचांनी झळकणारे असे त्याने पाहिले. ना फार स्थूल, ना फार कृश, ना फार उंच, ना फार बुटके, ना फार गोरे, ना फार काळे, ना फार कुबड, ना फार बुटके, अशा मध्यम प्रकृतीचेही त्याने पाहिले. विकारयुक्त, विविध रूपांचे, सुंदर, तेजस्वी, ध्वज आणि पताका घेणारे, विविध शस्त्रांनी सज्ज असेही त्याने पाहिले. शस्त्रे, वृक्ष, गदा, तलवारी, वज्र, गोफ आणि फास घेऊन उभे असलेले अनेक पराक्रमी राक्षसही त्या महान वानराने पाहिले. अशा प्रकारे हनुमानाने लंकेच्या अद्भुत नगरीत प्रवेश करून, सर्व दृश्ये आपल्या डोळ्यांनी अनुभवली आणि सीतेच्या शोधासाठी पुढे निघाला.