लंकापुरीच्या प्रवेशद्वाराजवळ, एक विचित्र रूप धारण केलेली स्त्री हनुमानाच्या समोर आली. तिच्याकडे पाहून, बुद्धिमान आणि स्थिरचित्त असलेल्या वानरश्रेष्ठ हनुमानाने तिला विचारले, “माझ्या मनात लंकेच्या नगराचे, तिच्या भिंती, तटबंदी आणि प्रवेशद्वारांचे दर्शन घेण्याची प्रबळ उत्कंठा आहे. म्हणून मी येथे आलो आहे. मी लंकेतील सर्व वन, उपवन, उद्याने आणि मुख्य मुख्य घरांचे सर्व बाजूंनी दर्शन घेण्यासाठी आलो आहे.” त्याचे हे शब्द ऐकून, इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारी लंका पुन्हा कठोर स्वरात म्हणाली, “अरे नीच वानरा, आज या राक्षसराज रावणाने रक्षित केलेल्या या नगराचे दर्शन तू माझा पराभव केल्याशिवाय करू शकत नाहीस. मी दुष्ट वृत्तीची आहे, पण मला हरवल्याशिवाय तू पुढे जाऊ शकत नाहीस.” त्यावर वानरांचा तो वाघ, हनुमान, त्या रात्री हिंडणाऱ्या स्त्रीला म्हणाला, “हे शुभेच्छु स्त्री, मी या नगराचे दर्शन घेऊन ज्या मार्गाने आलो, त्याच मार्गाने परत जाईन.” इतक्यात त्या भयंकर लंकेने मोठ्या गर्जनेने हनुमानावर झडप घातली आणि आपल्या हस्तपदाने त्याला जोरात फटका दिला. वायुपुत्र, बलवान आणि धाडसी हनुमानावर असा आघात झाला, तरी त्यानेही मोठ्या गर्जनेने उत्तर दिले. हनुमान रागाने भरून गेला, आणि डाव्या हाताची बोटे आवळून, त्याने तिला एक जबरदस्त मुष्टीघात केला. ‘ही एक स्त्री आहे,’ असे मनाशी ठरवून हनुमानाने आपला राग आवरला; पण तरीही त्याच्या घावाने लंकेचे सर्वांग डोलू लागले आणि ती अचानक जमिनीवर कोसळली, तिचा चेहरा विकृत झाला. ती पडलेली पाहून, हनुमानाच्या मनात करुणा दाटून आली. ‘ही स्त्री आहे’ म्हणून त्याने तिच्यावर दया केली. त्या वेळी, फारच व्याकुळ झालेली लंका, तोडल्या शब्दांत, हनुमानाला गर्वाने म्हणाली, “हे बलवान वानरा, कृपा कर, मला वाचव. श्रेष्ठ पुरुष नेहमी आपली मर्यादा ओळखतात. मीच लंका आहे. आज तुझ्या पराक्रमाने आणि सामर्थ्याने तू मला जिंकले आहेस. हे वानराधिपती, एक सत्य ऐक. स्वयंभू ब्रह्मदेवाने मला वर दिला होता – ‘जेव्हा एखादा वानर आपल्या पराक्रमाने तुला जिंकेल, तेव्हा समज की राक्षसांवर संकट आले आहे.’ आज तुझ्या येण्याने तो क्षण आला आहे. तो ब्रह्मदेवांनी ठरवलेला नियम सत्य आहे आणि तो बदलता येणार नाही. सीतेच्या कारणामुळे आणि दुष्ट रावणाच्या कृतीमुळे, सर्व राक्षसांचा विनाश आता निकट आला आहे. म्हणून, हे वानरश्रेष्ठ, रावणाने रक्षित असलेल्या या नगरीत प्रवेश कर आणि इथे तुला हवे ते सर्व कार्य साध. हे पावन लंकानगर, राक्षसांच्या पहाऱ्यात असूनही, तू इच्छेनुसार जनकनंदिनी सीतेचा शोध घे.” यानंतर, तेजस्वी हनुमानाने आपल्या पराक्रमाने लंकेचे आणि तिच्या रूपवती रक्षकाचे दमन केले. मग तो महाबली वानर, रात्रीच्या अंधारात, भिंतीवरून उडी मारून लंकेत शिरला; त्याने प्रवेशद्वाराचा वापर केला नाही. वानरराजाच्या हितासाठी लंकेत प्रवेश करून, त्याने शत्रूंच्या डोक्यांवर डावे पाऊल ठेवले. त्या सुंदर लंकानगरीकडे हनुमान गेला, जिथे हास्याचे गडगडाट आणि वाद्यांचे मोठाले आवाज घुमत होते. ती लंका, वज्रासारख्या जाळ्यांनी सजवलेल्या, हिरकांच्या जाळ्यांनी अलंकृत अशा प्रासादांनी झळकत होती, जणू आकाशातील मेघच. त्या काळी, लंका राक्षसांच्या सुंदर, कमळ व स्वस्तिक चिन्हांनी सजवलेल्या शुभ्र प्रासादांनी तेजस्वी दिसत होती. सर्व बाजूंनी विविध अलंकारांनी आणि हारांनी सजलेली, नित्य वाढणाऱ्या प्रासादांनी अलंकृत अशी ती लंका हनुमानाने पाहिली. वानरराजाच्या हितासाठी फिरणारा हनुमान, एक प्रासाद सोडून दुसऱ्यात जाऊन सर्वत्र आनंदाने पाहू लागला. त्याने वेगवेगळ्या आकाराच्या आणि प्रकारच्या प्रासादांचे दर्शन घेतले, आणि तिथे मोहक गाण्यांचे त्रिस्वरांनी सजलेले स्वर ऐकू आले. स्त्रियांच्या कामोत्तेजित केळ्या आणि पैंजनांचे मंजुळ नाद, जणू स्वर्गातील अप्सरांचा, त्याच्या कानी पडले. मोठ्या आत्म्यांच्या प्रासादांत पावलांचे आवाज, टाळ्या, शिट्या अशा विविध ध्वनी त्याने ऐकले. राक्षसांच्या घरात, मंत्रोच्चार करणाऱ्यांचे उच्चार, आणि स्वाध्यायात मग्न असलेल्या रात्री हिंडणाऱ्यांचा त्याने साक्षात्कार केला. त्याने पाहिले की, रावणाचे गुणगान करणारे, मोठ्या गर्जना करणारे असंख्य राक्षस राजमार्गावर उभे आहेत. नगराच्या मध्यभागी, राक्षसांचे अनेक गुप्तहेर, जटाधारी, मुंडके केलेले, कातडीच्या वस्त्रात, असे विविध वेशात, त्याने पाहिले. काहींच्या हातात कुशांचे गुच्छ, काहींच्या हातात अग्निकुंड, काहींनी गदा, मुसळ, दंड असे शस्त्र घेतले होते. काही एक डोळ्याचे, रंगीबेरंगी, मोठ्या पोटाचे, विशाल वक्षस्थळाचे, विकराळ, वाकड्या तोंडाचे, भयंकर, खच्ची आणि बुटके असे होते. काही धनुर्धारी, तलवारधारी, मुसळ, लोखंडी गदा, मोठ्या लोखंडी सळ्या घेऊन विविध कवचात उजळत उभे होते. काही ना फार स्थूल, ना फार सडपातळ; ना फार उंच, ना फार ठेंगणे; ना फार गोरे, ना फार काळे; ना फार कंबरडे, ना फार बुटके होते. त्याने विकृत, विविध रूपातील, देखणे, तेजस्वी, ध्वजाधारी, विविध शस्त्रांनी सजलेले असे अनेक राक्षस पाहिले. अशा प्रकारे, वानरश्रेष्ठ हनुमानाने लंकेच्या नगरीत प्रवेश करून, तिच्या वैभवशाली प्रासादांची, राक्षसांच्या विविध रूपांची आणि त्यांच्या सणसणाटाची साक्ष घेतली, आणि सीतेच्या शोधासाठी पुढे चालू लागला.