हनुमानाने लंकेकडे पाहिले आणि त्याला ती नगरी आकाशात तरंगत असल्यासारखी भासली—राक्षसांचा राजा रावण याच्या संरक्षणाखाली आणि विश्वकर्म्याने बांधलेली अशी ही महानगर होती. त्या नगराच्या प्राचीर आणि भिंती जणू तिचे कंबरबंध, विशाल जलाशय तिची वस्त्रे, तर कडांवर सजलेली शस्त्रे व उंच मनोरे तिची अलंकारे भासत होती. मग हनुमान उत्तर दरवाजापाशी पोहोचला. त्याने पुन्हा एकदा विचार केला—ही लंका विश्वकर्म्याने बांधली असावी, केवळ कल्पनेतून साकार झाल्यासारखी वाटत होती. उंच उंच महाल, जणू कैलासाप्रमाणेच, आकाशात रंग भरत होते, जणू काही आकाशाला धरून ठेवत होते. या नगरीत भयंकर राक्षसांनी गर्दी केली होती, जशी भोगवती नागांनी भरलेली असते; ही नगरी कल्पनाही करता येणार नाही अशी, अत्यंत सुंदर, स्वच्छ, आणि पूर्वी कुबेराने वसवलेली होती. या लंकेच्या रक्षणासाठी अनेक भयंकर राक्षस उभे होते—हातात भाले, शूल, मोठमोठे दात असलेले—जणू विषारी सर्पांनी राखलेली एखादी गुहा. हनुमानाने लंकेच्या या प्रबळ रक्षणाची, तिच्या सभोवतालच्या समुद्राची आणि रावण या भयंकर शत्रूची आठवण काढली. त्याच्या मनात विचार आला—जर वानरसेना येथे आली, तरी काहीही साध्य होणार नाही; कारण लंका युद्धाने जिंकता येणार नाही, अगदी देवांनाही नाही. राघव, म्हणजेच राम, जर या अभेद्य, बलाढ्य लंकेपर्यंत पोहोचला, तरी त्याने काय साध्य करावे? या राक्षसांमध्ये ना संधी आहे, ना दान, ना फूट, आणि ना युद्ध. फक्त चार जलद वानरांना मार्ग आहे—वालिपुत्र, नील, मी स्वतः आणि आमचा बुद्धिमान राजा. मी आधी याची खात्री करून घ्यावी लागेल की वैदेही, म्हणजेच जानकी, जिवंत आहे की नाही; तिचा शोध घेतल्यावर मी विचार करीन. मग, पर्वतशिखरावर उभा असलेला हनुमान, एक क्षण रामाच्या यशाचा विचार करू लागला. या आपल्या मूळ मोठ्या रूपात मी राक्षसांच्या नगरीत प्रवेश करू शकत नाही, कारण ती क्रूर आणि बलवान राक्षसांनी राखली आहे. हे सर्व राक्षस, प्रचंड शक्तिमान आणि बलवान, मला फसवावे लागेल—माझा शोध जानकीसाठी आहे. मी कधी दिसेन, कधी अदृश्य होईन, अशा स्वरूपात रात्रौ योग्य वेळी लंकेत शिरावे लागेल, कारण माझे कार्य मोठे आहे. ही नगरी इतकी भयंकर आणि अभेद्य आहे की, देव किंवा दानवही तिला जिंकू शकत नाहीत—हे पाहून हनुमान पुन्हा पुन्हा दीर्घ श्वास घेत विचार करू लागला. मी मैथिली, म्हणजेच जानकी, कशा प्रकारे पाहू शकेन, असे की रावण, हा दुष्ट राक्षसराज, मला पाहू नये? रामाचे कार्य कसे संपन्न होईल, हे मला पाहावे लागेल. मी एकट्याने गुप्तपणे जानकीला शोधावे लागेल. कारण स्थान आणि काळ यांचा विरोध झाला, किंवा दूत भीतीने भरला, की उद्दिष्ट नष्ट होते—जशी पहाटे अंधार नाहीसा होतो. लाभ-हानि विचारून घेतलेला निर्णयही उद्दिष्ट बुडवतो, आणि स्वतःला बुद्धिमान समजणारे दूत येथे कार्य बिघडवतात. हे कार्य कसे नष्ट होणार नाही, भीती कशी येणार नाही, आणि मी समुद्र पार करून आलेले व्यर्थ कसे होणार नाही, हे मला पाहावे लागेल. जर मला राक्षसांनी पाहिले, तर हे कार्य रावणासाठी व्यर्थ होईल, जे हानिकारक आहे, आणि रामासाठीही, जो स्वतःला जाणणारा आहे. राक्षसांच्या नगरीत, अगदी राक्षसाचे रूप घेतले तरी, कुठेही न ओळखता राहता येणार नाही—तर इतर रूपात तर शक्यच नाही. इथे ज्या भयंकर कर्म करणाऱ्या राक्षसांचे राज्य आहे, त्यांना काहीच अज्ञात नाही; माझ्या मते, इथे वारा सुद्धा न ओळखता जाऊ शकत नाही. मी जर माझ्या मूळ रूपात इथे लपून राहिलो, तर माझा नाश होईल आणि स्वामीचे कार्य व्यर्थ जाईल. म्हणून मी रात्रौ लहान रूप धारण करून लंकेत शिरावे, राघवाचे कार्य साध्य करण्यासाठी. रात्र झाल्यावर, या दुर्गम रावणाच्या नगरीत मी प्रवेश करीन, प्रत्येक राजवाड्यात जाईन आणि जानकीला पाहीन. असा निश्चय करून हनुमान, वैदेहीचे दर्शन घेण्याची उत्कंठा मनात ठेवून, सूर्यास्ताची वाट पाहू लागला. सूर्य मावळला आणि रात्र झाली. मग वायुपुत्र हनुमानाने आपले शरीर आकुंचित केले आणि मांजरीच्या आकाराचा झाला—तो दृश्य अत्यंत अद्भुत होते. संधिप्रकाशात, उत्साही हनुमान झपाट्याने उडी मारून त्या सुंदर, रुंद रस्त्यांनी विभागलेल्या नगरीत शिरला. तिथे सुवर्णासारख्या चमकणाऱ्या खांबांनी आणि जाळ्यांनी सजलेले महाल, गंधर्वनगरीसारखी लंका त्याला दिसली. सात आणि आठ मजली राजवाडे, त्यांच्या मजल्यांवर स्फटिक आणि सोन्याची सजावट, विविध रंगछटांत झळाळणारे, बेरिल रत्नांच्या नक्षीने आणि मोत्यांच्या माळांनी अलंकृत असलेले हे राक्षसांचे राजवाडे हनुमानाने पाहिले. राक्षसांच्या या अद्भुत सुवर्णद्वारांनी सर्वदिशांनी लंका उजळून निघाली होती. अशा या विलक्षण आणि कल्पनातीत लंकेकडे पाहून, हनुमानाचा मन क्षणभर खचला, तर क्षणभर आनंदित झाला—कारण त्याला वैदेहीच्या शोधाची तीव्र इच्छा होती. त्याला लंका दिसली—शुभ्र मनोऱ्यांनी सजलेली, अमूल्य सोन्याच्या द्वारांनी अलंकृत, कीर्तीमान, रावणाच्या बाहूंनी संरक्षित, आणि रात्री हिंडणाऱ्या बलाढ्य राक्षसांनी राखलेली. त्या वेळी, आकाशात ताऱ्यांमध्ये चंद्र चमकत होता, जणू लंकेच्या सोबतीला आला होता, हजारो किरणांनी संपूर्ण विश्वावर शीतल चांदण्या पसरल्या होत्या. तो चंद्र शंखासारखा शुभ्र, दूध किंवा कमळाच्या तंतूसारखा पांढरा, तलावातून बाहेर पडणाऱ्या हंसासारखा तेजस्वी दिसत होता. या सर्व दृश्यांचा साक्षीदार असलेला हनुमान, वानरांमध्ये श्रेष्ठ, त्या रात्री लंकेत गुप्तपणे प्रवेश करण्यासाठी सज्ज झाला. आता, पुढील अध्याय ऐका.