हनुमान लंकेच्या दिशेने जात असताना त्याच्या नजरेस सुगंधी प्रियंगु वृक्ष, निप, सप्तच्छद, असन, कोविदार आणि फुलांनी बहरलेला करवीर दिसले. त्याने असे अनेक झाडे पाहिली, जी फुलांनी डवरलेली होती, काहींवर अजून कळ्या होत्या, त्यांच्या शेंड्यांवर वारा खेळत होता आणि त्या झाडांमध्ये विविध रंगीबेरंगी पक्षी विखुरलेले होते. पुढे त्याला हंस आणि बगळ्यांनी भरलेली, कमळे व शिरीष फुलांनी आच्छादलेली सुंदर तळी दिसली. ती ठिकाणे अत्यंत रमणीय होती, जणू खेळण्याची स्थाने आणि विविध जलाशयांनी युक्त होती. त्याने अशा बगिच्यांचा देखील अनुभव घेतला, जिथे ऋतू कोणताही असो, झाडे नेहमी फळांनी आणि फुलांनी डवरलेली असायची. अशा रम्य परिसरातून जाताना, हनुमानाने रावणाच्या अधिपत्याखाली असलेली, कमळे व शिरीष फुलांनी भरलेल्या खंदकांनी सजलेली दिव्य लंका जवळून पाहिली. सीतेचे अपहरण झाल्यापासून रावण या नगराचे सर्व बाजूंनी राक्षसांनी, भीषण धनुष्य घेऊन, काटेकोरपणे रक्षण करत होता. ती महानगरी सुवर्ण भिंतींनी वेढलेली होती; तिच्या घरांचे आकार पर्वतासारखे आणि शरद ऋतूतील मेघांसारखे होते. उंच, शुभ्र रस्ते, शेकडो मनोरे, झेंडे आणि पताकांनी ती शोभून गेली होती. हनुमानाला लंका जणू स्वर्गातील अमरावतीसारखी भासली—दिव्य सुवर्ण तोरणांनी, वेलींनी सजलेली. मलय पर्वताच्या शिखरावर वसलेली, शुभ्र आणि भव्य इमारतींनी नटलेली लंका जणू आकाशात तरंगत असल्याचा भास हनुमानाला झाला. रावणाच्या संरक्षणाखाली, विश्वकर्म्याने बांधलेली ही नगरी, आकाशात तरंगणारी वाटली. त्याने लंकेच्या भिंतींना तिचे कंबरपट्टे, विशाल जलाशयांना वस्त्र, आणि कडांवर अस्त्रे व मनोरे दागिने म्हणून पाहिले. उत्तर दरवाज्याजवळ पोहोचून, हनुमानाने या विश्वकर्म्याच्या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या नगराचे बारकाईने निरीक्षण केले. लंकेतील उंच मनोरे कैलासप्रमाणे, आकाश रंगवणारे, जणू आकाशाला आधार देतात असे वाटले. ती नगरी भीषण राक्षसांनी भरलेली होती, जशी भोगवती नागांनी भरलेली असते. कल्पनातीत, नीट बांधलेली, स्पष्ट आणि पूर्वी कुबेराने वास केलेली ही नगरी होती. प्रचंड राक्षस, भाले व शूल घेऊन, तीक्ष्ण दातांनी सज्ज, जणू विषारी सर्पांनी रक्षित असलेल्या गुहेप्रमाणे लंकेचे रक्षण करत होते. या कठोर सुरक्षा आणि समुद्र पाहून, रावण या भयंकर शत्रूचा विचार करत, हनुमानाने मनात विचार केला—जर वानरसेना इथे आली, तरीही ती निष्फळ ठरेल; कारण युद्धाने लंका जिंकता येणार नाही, अगदी देवांनीही नाही. राघव बलशाली असूनही, या अभेद्य, रावणरक्षित लंकेत पोहोचल्यानंतर तो काय करेल? राक्षसांमध्ये ना संधी आहे, ना दान, ना फूट, आणि युद्धही अशक्य. फक्त चार वानर—वालिपुत्र, नील, मी आणि बुद्धिमान राजा—यांना काही मार्ग आहे. सीता जिवंत आहे की नाही, हे मी प्रत्यक्ष पाहिल्याशिवाय काही ठरवू शकत नाही. म्हणूनच, मी जनकनंदिनीला पाहिल्यावरच पुढील विचार करेन. मग, त्या पर्वतशिखरावर उभा राहून, हनुमान—वानरांमध्ये गजसारखा—रामाच्या यशाचा विचार करू लागला. "या मूळ रूपात मी राक्षसांच्या नगरीत प्रवेश करू शकत नाही," असे त्याला वाटले. "सर्व बलवान राक्षस मला फसवावे लागतील, कारण मला जानकीचा शोध घ्यायचा आहे. रात्री, योग्य वेळी, अदृश्य आणि लहान रूप घेऊन, मला या लंकेत प्रवेश करावा लागेल." इतकी भयंकर आणि देव-दानवांनाही जिंकता न येणारी नगरी पाहून, हनुमान पुन्हा पुन्हा दीर्घ श्वास घेत विचार करू लागला—"रावणास न कळता, मी मैथिलीला कसा पाहू? रामाच्या कार्यात कसलीही अडचण येऊ नये, म्हणून मला एकट्यानेच गुप्तपणे जनकनंदिनीला पाहावे लागेल." "स्थान व काळ यांचा प्रतिकूलपणा, किंवा दुर्बल दूतामुळे उद्दिष्ट नष्ट होते, जसे सूर्य उगवल्यावर अंधार नाहीसा होतो. लाभ-हानी विचारून घेतलेला निर्णयही व्यर्थ ठरतो, जर तो हेतू नष्ट करतो. स्वतःला शहाणे समजणारे दूतच इथे काम बिघडवतात." "हे कार्य कसे साकार होईल, कसे निर्भय राहता येईल, आणि समुद्र ओलांडणे व्यर्थ ठरू नये, याचा विचार करायला हवा. मी जर राक्षसांना दिसलो, तर हे कार्य रावणासाठी आणि रामासाठीही निष्फळ ठरेल." "राक्षसांच्या नगरीत, अगदी त्यांच्या रूपातही, कुणीही न दिसता राहू शकत नाही; मग इतर रूपात तर शक्यच नाही. या भीषण कर्म करणाऱ्या राक्षसांना काहीच लपून राहत नाही, इथे वारा देखील न दिसता जाऊ शकत नाही. मी माझ्या मूळ रूपात लपून राहिलो, तरी माझा नाश होईल आणि स्वामीचे कार्यही बिघडेल." "म्हणून, मी राघवाच्या उद्दिष्टपूर्तीसाठी रात्री लहान रूप धारण करून लंकेत प्रवेश करेन. रात्रीच्या वेळी, रावणाच्या या कठीण प्रवेशयोग्य नगरीत मी प्रत्येक राजवाड्यात प्रवेश करीन आणि जनककन्येला पाहीन." अशा प्रकारे ठाम निश्चय करून, हनुमान—वैदेहीच्या दर्शनासाठी उत्कंठित—सूर्यास्ताची वाट पाहू लागला. सूर्य मावळला, रात्र झाली, आणि वायुपुत्र हनुमानाने आपले शरीर आकुंचन करून मांजरीच्या आकाराएवढे केले, आणि तो तेव्हा पाहणाऱ्याला अतीव अद्भुत वाटू लागला.