श्रीरामायणातील सुंदरकांडातील दुसऱ्या सर्गाची कथा ऐका. पराक्रमी हनुमान, ज्यांनी अपराजेय अशा समुद्राचा सहजपणे संचार केला होता, ते त्रिकूट पर्वताच्या उतारावर उभे राहिले आणि त्यांनी लंकेचे दर्शन घेतले. शंभर योजनांचा विशाल समुद्र पार करूनही त्या तेजस्वी, अतुलनीय पराक्रमी वानराला दम लागला नाही, थकवा जाणवला नाही. "मी शेकडो योजनांचा प्रवास करू शकतो; मग हा मोजका शंभर योजनांचा समुद्र काय आहे?" असे त्यांना वाटले. शक्तीमध्ये श्रेष्ठ, उड्या मारणाऱ्यांमध्ये सर्वोत्तम असलेले हनुमान अतिवेगाने लंकेकडे झेपावले, प्रचंड समुद्र ओलांडला. वाटेत त्यांनी हिरवीगार कुरणे, घनदाट सुवासिक अरण्ये, मधाळ वनराई आणि पर्वत पार केले. वानरांमध्ये तेजस्वी आणि मुख्य असलेल्या हनुमानांनी वृक्षांनी आणि फुलांनी बहरलेल्या वनरांगांमध्ये आणि पर्वतांमध्ये प्रवेश केला. त्या पर्वतावर उभे राहून, वन-उद्यानांनी वेढलेल्या त्या ठिकाणी, वायुपुत्र हनुमानांनी शिखरावर वसलेली लंका पाहिली. त्यांना साल, कर्णिकार, पूर्ण फुललेली खजुरी, प्रियाळ, मुचुलिंदा, कुटज, केतकी अशी विविध झाडे दिसली. सुवासिक प्रियंगु, निप, सप्तच्छद, आसन, कोविदार, फुललेले करवीर अशी झाडेही त्यांनी पाहिली. काही झाडांवर फुलांचा सडा पडलेला होता, काहींवर कळ्या होत्या; त्यांच्या शेंड्यावर वारा खेळत होता आणि विविध पक्षी त्यात विहरत होते. त्यांनी हंस, बगळे, कमळे, शालू यांच्या जलाशयांनी भरलेली तळी, रमणीय उद्याने आणि जलाशयांचे विविध प्रकार पाहिले. महाबली हनुमानांनी विविध ऋतूंमध्ये फळे आणि फुले देणाऱ्या झाडांनी सजलेली सुंदर बागा पाहिल्या. त्यांनी रावणाच्या अधिपत्याखाली असलेल्या, कमळ-शालूने भरलेल्या खंदकांनी सजलेल्या, भव्य लंकेकडे वाटचाल केली. सीतेचे हरण झाल्यापासून रावणाने ज्या लंकेचे रक्षण केले होते, ती सर्व बाजूंनी भयंकर धनुष्यधारी राक्षसांनी पहारा दिलेली होती. ती सुंदर, महानगरी सोन्याच्या भिंतींनी वेढलेली होती; ती घरं पर्वतांसारखी आणि शरद ऋतूतील ढगांसारखी भासत होती. उंच, शुभ्र रस्त्यांनी वेढलेली, शेकडो मनोऱ्यांनी अलंकृत, आणि ध्वज-फडक्यांनी उजळलेली होती. हनुमानांनी दिव्य सोन्याच्या द्वारांनी आणि वेलींनी सजलेली, देवांच्या नगरीसारखी तेजस्वी लंका पाहिली. तेजस्वी वानर हनुमानांनी पर्वताच्या शिखरावर वसलेली, शुभ्र रंगाच्या भव्य इमारतींनी युक्त, आकाशात तरंगणारी भासणारी लंका पाहिली. राक्षसांचा राजा रावण याने संरक्षित केलेली आणि विश्वकर्म्याने बांधलेली, आकाशात तरंगणारी जणू अशी लंका त्यांनी पाहिली. तिच्या कड्यांना आणि भिंतींना तिचे नितंब, विशाल जलाशयांना वस्त्र, कडांना अस्त्रे आणि मनोऱ्यांना अलंकार असे मानावे, अशी ती शोभत होती. उत्तर दरवाज्याजवळ पोहोचून, विश्वकर्म्याच्या मनातून साकारल्यासारखी लंका हनुमानांनी पाहिली. तिच्या उंच इमारती कैलासासारख्या भासत होत्या, जणू त्या आकाश रंगवतात आणि स्वर्ग धारण करतात. भयंकर राक्षसांनी भरलेली, भोगवतीसारखी नागांनी भरलेली, कल्पनातीत, उत्तम बांधणीची, पूर्वी कुबेराने वसवलेली अशी ती नगरी होती. भयंकर राक्षसांनी, भाल-शूलधारी, तीक्ष्ण दात असलेल्या राक्षसांनी तिचे रक्षण केले होते, जणू विषारी नागांनी गुहेचे रक्षण करावे तसे. तिच्या महान संरक्षणाची, समुद्राची आणि रावण या भयंकर शत्रूच्या सामर्थ्याची आठवण करून, हनुमान विचार करू लागले. "इथे वानर आले तरी निष्फळ होतील; युद्धाने लंका जिंकता येणार नाही, अगदी देवांनाही नाही." "शक्तिमान राम जरी या अभेद्य, रावण संरक्षित लंकेत आला, तरी तो काय करील? राक्षसांमध्ये न समेट, न दान, न भेद, न युद्ध – काहीही शक्य नाही. फक्त चार जलद वानरांना मार्ग आहे – वालिपुत्र, नील, मी आणि बुद्धिमान वानरराज. वैदेही जिवंत आहे की नाही, हे मी जाणून घेतल्याशिवाय, मी विचार करेन, जनककन्येचे दर्शन झाल्यावर." मग वानरांमध्ये गजराजासमान हनुमान त्या पर्वतशिखरावर उभे राहून, रामाच्या कार्यसिद्धीचा विचार करू लागले. "या रूपात मी राक्षसांच्या नगरीत प्रवेश करू शकत नाही, कारण ती क्रूर, प्रबळ राक्षसांनी संरक्षित आहे. सर्व राक्षसांना, जे बलवान आणि पराक्रमी आहेत, मला फसवावे लागेल, जेणेकरून मी जानकीचा शोध घेऊ शकेन. दृष्ट आणि अदृष्ट रूप धारण करून, रात्री योग्य वेळी, मला लंकेत प्रवेश करून हे महान कार्य साध्य करावे लागेल." ती नगरी, देव-दानवही जिंकू शकणार नाहीत अशी, पाहून हनुमान वारंवार श्वास टाकत विचार करू लागले. "कशा प्रकारे मी मैथिली, जनककन्या, रावणाच्या नजरेत न पडता पाहू शकेन? रामाच्या कार्याचा अपकार होऊ नये, हे कसे साध्य होईल? एकट्याने, गुप्तपणे मला जनककन्येचे दर्शन घ्यावे लागेल." "स्थान आणि काळाच्या विरोधामुळे, भित्र्या दूतामुळे, उद्दिष्टांचा नाश होतो, जसे सूर्याच्या उदयाने अंधकार नाहीसा होतो. लाभ-हानि विचार करून घेतलेला निर्णयही, जर तो हेतूच नष्ट करतो, तर शोभत नाही; स्वतःला बुद्धिमान समजणारे दूत येथे कार्याचा नाश करतात.