वाल्मीकिरामायणम्

गंगेच्या त्या अद्भुत घटनेनंतर, तिच्या अपवित्रतेचे रूपांतर टिन आणि शिसामध्ये झाले. ती अपवित्रता पृथ्वीवर पोहोचल्यावर, विविध धातूंची उत्पत्ती आणि वाढ झाली. ज्या वेळी तेजस्वी गर्भ पृथ्वीवर ठेवला गेला, तेव्हा पर्वतांनी वेढलेल्या त्या संपूर्ण अरण्यात एक विलक्षण चमत्कार घडला—तेथे सर्वत्र सोन्याचा झगमगाट पसरला. त्या काळापासून, हे स्थळ "जातरूप" या नावाने प्रसिद्ध झाले; अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असे ते सोनं, आणि त्या प्रदेशातील सर्व गवत, झाडं, वेली, झुडपं सोन्यासारखीच दिसू लागली. त्यावेळी, इंद्रासह सर्व देवता आणि वायुदेवांच्या समूहांनी मिळून कृतिकांना त्या जन्मलेल्या बालकाचे पालनपोषण करण्यासाठी नेमले. कृतिकांनी एकमताने ठरवले की, आपण सर्वजणी त्या नवजात बालकाला दूध पाजू. त्यांनी ठामपणे सांगितले, "हा आमच्या सर्वांचा पुत्र आहे." मग सर्व देवतांनी जाहीर केले, "त्याचे नाव कार्तिकेय ठेवावे; तो तीनही लोकांत आमचा पुत्र म्हणून प्रसिद्ध होईल—यात शंका नाही." हे ऐकून, त्या तेजस्वी बालकाचे, जो गर्भधारातून प्रकट झाला होता, देवतांनी अग्नीप्रमाणे प्रखर तेजाने अभिषेक केला. गर्भधारातून प्रकट झाल्यामुळे, त्याला "स्कंद" असेही नाव देण्यात आले. तो कार्तिकेय, दीप्तिमान आणि बलशाली, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होता. त्यावेळी कृतिकांचे उत्तम दूध प्रकट झाले; सहा मुखांनी युक्त असलेल्या त्या बालकाने, सहाही कृतिकांच्या स्तनांतील दूध ग्रहण केले. फक्त एका दिवसात, कोवळ्या शरीराने, त्याने ते दूध पिऊन स्वतःच्या सामर्थ्याने असुरांच्या सैन्यांचा पराभव केला. नंतर, सर्व अमर देवता, अग्नीच्या नेतृत्वाखाली, त्या तेजस्वी बालकाचा स्वर्गीय सेनापती म्हणून अभिषेक केला. "हे राम, मी तुला गंगेची ही अद्भुत आणि पुण्यशाली कथा, तसेच त्या बालकाच्या जन्माची पूर्ण आख्यायिका सांगितली," असे सांगून, "जो मनुष्य पृथ्वीवर कार्तिकेयाची भक्ती करतो, त्याला पुत्र-पौत्रप्राप्ती होते आणि तो स्कंदलोकप्राप्ती करतो," असा आशीर्वादही सांगितला. बालकांडातील या सत्तेतीसाव्या सर्गाचा येथे समाप्ती होतो. पुढे, अडतीसावा सर्ग आरंभतो. त्या मधुर आख्यायिका सांगून, विश्वामित्र पुन्हा रामाला संबोधून म्हणाले, "हे वीर, अयोध्येचा एक धर्मनिष्ठ राजा होता—त्याचे नाव सगर. तो संततीसाठी व्याकुळ होता, पण पुत्रहीन होता. सगराच्या ज्येष्ठ राणीचे नाव केशिनी होते; ती विदर्भराजाची कन्या, सदाचारिणी आणि सत्यनिष्ठ होती. दुसरी राणी सुमती होती; ती सुपर्णाची बहीण आणि अरिष्टनेमीची कन्या होती. राजा सगर आपल्या दोन्ही राण्यांसह हिमालयातील भृगुप्रस्रवण शिखरावर तपश्चर्या करू लागला. शंभर वर्षांनी, सत्यप्रिय भृगु ऋषी त्यांच्या तपाने प्रसन्न झाले आणि सगराला वर दिला—"हे निष्पाप राजन, तुला महान संतती प्राप्त होईल आणि जगात तुझे अद्वितीय यश होईल. तुझ्या एका राणीला एक पुत्र होईल, जो तुझ्या वंशाचा पुढे नेणारा असेल; दुसऱ्या राणीला साठ हजार पुत्र होतील." हे ऐकून, त्या दोन्ही राजकन्यांनी आदराने हात जोडून विचारले, "मुनिवर, आम्हांपैकी कोणाला एक पुत्र मिळेल आणि कोणाला असंख्य पुत्र? कृपया स्पष्ट सांगा." त्यावर ऋषी भृगु म्हणाले, "जसे तुम्ही इच्छिता तसेच होईल. एकीला वंशवृद्धीसाठी एक पुत्र मिळो, किंवा दुसरीला अनेक बलशाली, कीर्तीशाली पुत्र मिळोत—तुम्ही जसे मागता तसे वर मिळेल." हे ऐकून, केशिनीने राजाच्या उपस्थितीत एकच पुत्र मिळावा, अशी इच्छा व्यक्त केली. सुमतीने, सुपर्णाची बहीण म्हणून, साठ हजार कीर्तीशाली, तेजस्वी पुत्रांची इच्छा केली. मग त्या दोघींनी ऋषींची प्रदक्षिणा घातली, नम्रतेने वंदन केले आणि राजा सगर आपल्या राण्यांसह आपल्या नगरीत परतला. काही काळाने, केशिनीने सगराला एक पुत्र जन्मास घातला—त्याचे नाव असमंजस ठेवले. सुमतीने मात्र, एक भोपळ्यासारखा मोठा गर्भ जन्मास घातला. तो गर्भ फोडल्यावर त्यातून साठ हजार पुत्र जन्मले. नर्सेसनी त्यांना तुपाने भरलेल्या भांड्यात वाढवले, आणि योग्य वेळी ते सर्व युवक झाले. अशा प्रकारे, सगराला दीर्घकाळानंतर साठ हजार तेजस्वी, सुंदर पुत्र मिळाले. सगराचा ज्येष्ठ पुत्र असमंजस, मात्र, फार दुष्ट वृत्तीचा होता. तो नगरीतील मुलांना पकडून सरयू नदीत फेकून देत असे आणि त्यांना बुडताना पाहून हसत असे. अशा दुष्कृत्यांमुळे आणि प्रजेला त्रास देत असल्यामुळे, त्याच्या वडिलांनी त्याला नगरातून हद्दपार केले. असमंजसाचा पुत्र अंशुमान, मात्र, अत्यंत बलवान आणि सर्वांना प्रिय होता; त्याने सर्वांच्या मनात आदर मिळवला आणि त्याच्या वागण्यात शहाणपण प्रकट झाले. पुढे, सगरराजाने एक मोठे यज्ञ करण्याचा निर्धार केला. तो आपल्या आचार्यांसह त्या वैदिक यज्ञाच्या तयारीस लागला. या ठिकाणी बालकांडातील एकोणतीसावा सर्ग सुरू होतो.