पवनपुत्र हनुमान आणि त्यांच्या साथीदारांनी दक्षिण दिशेला पर्वतरांगांनी वेढलेल्या प्रदेशात शोध घेतला. हे प्रदेश अतिशय विशाल होते, गुहा आणि दाट झाडांनी भरलेले असल्यामुळे शोध घेणे कठीण होते. हनुमानाने संपूर्ण पर्वताचा तपास घेतला. गज, गवाक्ष, गवय, शरभ आणि गंधमादन हे एकमेकांपासून वेगळे, पण फार दूर नव्हते. मैंद आणि द्विविद, तसेच हनुमान, जांबवान, राजकुमार अंगद आणि वनवासी तारा हे सर्वजण त्या ठिकाणी उपस्थित होते. दक्षिण दिशेच्या पर्वतरांगांनी आच्छादित प्रदेशाचा शोध घेतल्यानंतर, त्यांना एक खुली गुहा दिसली. ही दुर्गमृक्ष नावाची गुहा होती, जिथे एक राक्षस पहारा देत होता; ते सर्वजण भुकेने आणि तहाने त्रस्त, थकलेले होते आणि पाण्याचा शोध घेत होते, म्हणून त्यांनी त्या गुहेकडे वाटचाल केली. ते त्या विशाल गुहेकडे गेले, जी वेलांनी आणि झाडांनी आच्छादित होती; तिथे बगळे, हंस आणि सारस पक्षी बाहेर येत होते. तिथे चक्रवाक पक्षीही होते, जे पाण्याने भिजलेले होते आणि त्यांच्या शरीरावर कमळाच्या परागाचा लाल रंग होता. त्या सुवासिक आणि प्रवेश करायला कठीण अशा गुहेकडे पोहोचल्यावर— सर्वश्रेष्ठ वानरांना त्या गुहेबद्दल आश्चर्य आणि चिंता वाटू लागली; ते वानर श्रेष्ठ त्या गुहेबद्दल संशयाने भरले. तरीही, आनंदित आणि उत्साही, ते बलवान वानर त्या गुहेत प्रवेशले, जी अनेक जीवांनी भरलेली होती आणि जणू काही राक्षसांच्या निवासस्थानीच होती. ती गुहा भयानक दिसत होती, पाहायला आणि प्रवेश करायला सर्व प्रकारे कठीण; तेव्हा पवनपुत्र हनुमान, पर्वताच्या शिखरासारखा, जंगलातील तज्ञ, वानरांना म्हणाला, "दक्षिण दिशेच्या पर्वतरांगांनी आच्छादित प्रदेशाचा शोध घेतला आहे— आपण सर्वजण थकलेले आहोत आणि मैथिली कुठेही दिसत नाही; पण या गुहेतून हंस, बगळे आणि सारस पक्षी बाहेर येत आहेत." चक्रवाक पक्षी पाण्याने भिजलेले होते आणि सर्व दिशांनी उडत होते; निश्चितच इथे कुठेतरी पाणी आहे, कदाचित विहीर किंवा तळे. गुहेच्या प्रवेशद्वाराजवळ हिरवीगार झाडे उभी होती; असे बोलून, सर्वजण त्या अंधाराने व्यापलेल्या गुहेत प्रवेशले. वानरांनी तिथे चंद्र किंवा सूर्याचा प्रकाश नसलेले ठिकाण पाहिले, त्यामुळे त्यांना अंगावर शहारे आले; तिथे सिंह, विविध वन्य प्राणी आणि पक्षी दिसले. वाघासारखे वानर त्या अंधाराच्या गुहेत प्रवेशले; तिथे त्यांच्या दृष्टीला, तेजाला किंवा शक्तीलाही काहीच उपयोग झाला नाही. अंधारात त्यांच्या दृष्टीची हालचाल वाऱ्यासारखी झाली; ते वानर-गज त्या गुहेत झपाट्याने गेले. त्यानंतर त्यांनी एक उजळ आणि आनंददायी प्रदेश पाहिला, सर्व प्रकारे उत्तम; त्या भयानक गुहेत, विविध झाडांनी भरलेल्या ठिकाणी, त्यांनी एकमेकांना मिठी मारत एक योजनेचे अंतर पार केले; ते थकलेले, तहानेने ग्रस्त आणि गोंधळलेले, पाण्याचा शोध घेत होते. काही काळ त्यांनी त्या गुहेत भटकंती केली, थकवा न जाणवता; वानरांचे शरीर कृश झाले, चेहेऱ्यावर थकवा दिसू लागला. हे वीर, आता जीवनाबद्दल निराश झाले, तेव्हा त्यांनी प्रकाश पाहिला; तिथे पोहोचल्यावर, त्या अंधाररहित, सौम्य ठिकाणी, त्यांना एक वन दिसले. तेथे त्यांनी सोन्याचे झाड पाहिले, जे प्रज्वलित अग्नीसारखे चमकत होते; साल, ताड, तमाळ, पुना, वंजुळ आणि धवा झाडे होती. चंपक आणि नाग, तसेच फुललेल्या कर्णिकार, सोन्याच्या फुलांच्या घोसांसह आणि विविध लाल कोंबांनी सजलेले होते. सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेल्या वेलांचा मुकुट होता; ते नव्या सूर्यासारखे दिसत होते, बेरिलच्या (नीलम) मच्यावर उभे होते. तेजस्वी स्वरूपाचे, सोन्याचे झाड आणि निळ्या रंगाचे कमळ, पक्ष्यांनी वेढलेले होते. सर्वत्र मोठ्या सोन्याच्या झाडांनी वेढलेले, उगवत्या सूर्यासारखे; शुद्ध सोन्याचे मासे आणि मोठ्या कमळांनी सजलेले होते. त्यांनी तिथे स्वच्छ पाण्याने भरलेली कमळाची तळी पाहिली; सोन्याचे महाल आणि तसाच चांदीचे महाल होते. सोन्याच्या खिडक्या, मोत्याच्या जाळ्यांनी झाकलेल्या; सोन्याच्या आणि चांदीच्या जमिनी, बेरिल रत्नांनी सजलेल्या. तिथे वानरांना सर्वत्र भव्य घरे दिसली; फुलांनी आणि फळांनी लोडलेली झाडे, प्रवाळ आणि रत्नांसारखी दिसणारी. सोन्याचे मधमाशा आणि मध सर्वत्र; रत्न आणि सोन्याने सजलेली पलंग आणि आसने. त्यांनी आजुबाजूला विविध आणि मोठ्या प्रमाणात सोन्याच्या, चांदीच्या आणि कांस्याच्या भांड्यांचे ढिग पाहिले. तिथे दिव्य अगर आणि चंदनाचे साठे होते, शुद्ध खाद्यपदार्थ, तसेच मूळ आणि फळे होती. त्यांनी मौल्यवान वाहन, गोड मध, आणि दिव्य आणि बहुमूल्य वस्त्रांचे संग्रह पाहिले. तिथे रंगीबेरंगी चादरी आणि प्राण्यांच्या कातडीचे ढिग होते, इथे-तिथे ठेवलेले, अग्नीसारखे चमकत होते. वानरांनी त्या भव्य गुहेत शोध घेत असताना विविध ठिकाणी शुद्ध सोन्याचे उजळ ढिग पाहिले. त्या वीर वानरांनी जवळच एका स्त्रीला पाहिले, जी वाळक्या झाडाच्या साल आणि कृष्णमृगाच्या कातडीचे वस्त्र घालून होती. ती तपस्विनी होती, आहारात संयम पाळणारी, तेजाने उजळलेली, जणू काही ऊर्जा प्रज्वलित झाली होती; वानर आश्चर्यचकित झाले आणि तिथे स्थिर उभे राहिले. हनुमानाने तिला विचारले, "तुम्ही कोण आहात, आणि ही गुहा कोणाची आहे?" पर्वतासारखा हनुमान, त्या वृद्ध स्त्रीला नमस्कार करून, हात जोडून विचारू लागला, "तुम्ही कोण आहात, हे निवासस्थान आणि गुहा कोणाची आहे, आणि हे रत्न कोणाचे आहेत? कृपया सांगा." आता ऐका, वाल्मीकी रामायणाच्या कीष्किंधा कांडातील एकावन्नावा अध्याय. हनुमानाने असे विचारल्यावर, त्या अत्यंत पुण्यवती, साल आणि कृष्णमृगाच्या कातडीचे वस्त्र घालून, धर्ममार्ग अनुसरणाऱ्या तपस्विनीला संबोधित केले.