रामाच्या विनंतीवरून, महर्षी विश्वामित्रांनी गंगेच्या उत्पत्तीची आणि तिच्या जन्माची कथा सांगायला सुरुवात केली. विश्वामित्र म्हणाले, “हे राम, पर्वतराज हिमवत, जे खनिजांचे महान स्रोत आणि सर्व पर्वतांचे अधिपती आहेत, यांना पृथ्वीवर दोन अनुपम सौंदर्यवान कन्या होत्या. त्यांच्या पत्नीचे नाव मेना होते, जी मेरू पर्वताची सुंदर आणि सडपातळ कन्या होती आणि हिमवत यांच्या प्रिय पत्नी होती. या मेना देवीपासून हिमवत यांना दोन कन्या झाल्या—त्यातील ज्येष्ठ कन्या म्हणजे गंगा आणि दुसरी कन्या उमादेवी. नंतर, सर्व देवतांना आपले कार्य साध्य करायचे होते, म्हणून त्यांनी त्रिलोकात मुक्तपणे वाहणाऱ्या, पवित्र गंगेची इच्छा हिमवत यांच्याकडे व्यक्त केली. हिमवत यांनी धर्मपूर्वक, लोकांची पवित्र करणारी, स्वतःच्या इच्छेने वाहणारी गंगा आपल्या कन्येला त्रिलोकांच्या कल्याणासाठी देवांना दिली. गंगा मिळाल्यावर, देवता आणि इतर सर्व लोक आपल्या उद्देशपूर्तीसाठी तिथून निघून गेले. पर्वतराजांची दुसरी कन्या उमा, कठोर तपश्चर्या करणारी आणि महान व्रती होती. हिमवत यांनी ती उमा, जी जगभर पूजली जाते आणि अनुपम सौंदर्याची धनी आहे, तिचे शिवरूप रुद्राला (महादेव) विवाहासाठी दिली, कारण ती प्रखर तपश्चर्येने युक्त होती. हे राघव, या पर्वतराजाच्या दोन्ही कन्या—गंगा आणि उमादेवी—जगभर पूजली जातात. गंगा ही सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे. हे बुद्धिमान राम, आता मी तुला सांगितले की ही त्रिपथगा गंगा प्रथम आकाशात कशी गेली. ही दिव्य, सुंदर नदी, पर्वतराजाची कन्या, सर्व पापांपासून मुक्त असलेली, देवांच्या लोकात गेली आणि तिने आपले पवित्र जल वाहू लागले. इतकी कथा ऐकून, राम आणि लक्ष्मण यांनी विश्वामित्र ऋषींना अभिवादन करून पुढील प्रश्न विचारले, “हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आपण ही पवित्र आणि धर्ममय कथा सांगितली. आता कृपया पर्वतराजाच्या ज्येष्ठ कन्येच्या जन्माची सर्व तपशीलवार कथा सांगा, कारण तुम्ही तिच्या दिव्य आणि मानवी उत्पत्तीचे रहस्य जाणता. ती गंगा, जी जगाची पवित्र करणारी आहे, ती त्रिपथगा कशी झाली? तिने कोणत्या कारणाने, कोणाच्या सहवासाने, आणि कोणत्या कर्माने त्रिलोकात अशी कीर्ती मिळवली? हे जाणून घेण्याची आमची इच्छा आहे.” रामाच्या या विचारलेल्या प्रश्नावर, विश्वामित्रांनी सर्व ऋषींच्या उपस्थितीत पुढील कथा सांगितली. “हे राम, प्राचीन काळी, महातपस्वी शितिकंठ (महादेव) यांनी नुकतेच विवाह केला होता. देवीसह रमण करताना, महादेवांनी शंभर दिव्य वर्षे घालवली, तरीही देवीला पुत्रप्राप्ती झाली नाही. हे पाहून ब्रह्मदेवांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देवता चिंतीत झाले. त्यांनी विचार केला, ‘येथे जर एखादे अपूर्व तेजस्वी पुत्र जन्माला आला, तर त्याला कोण सहन करू शकेल?’ मग सर्व देवता महादेवांसमोर नतमस्तक झाले आणि म्हणाले, ‘हे देवाधिदेव, आपण जगाच्या कल्याणासाठी नेहमी तत्पर असता, कृपा करून आम्ही आपल्याला वंदन करतो, आमच्यावर कृपा करा. आपले हे दिव्य तेज, हे श्रेष्ठ देव, जग सहन करू शकणार नाही; म्हणून आपण देवीसह तपश्चर्या करा आणि आपल्या तेजाचा संयम करा. त्रिलोकांच्या कल्याणासाठी आपले तेज, आपल्या तेजानेच संयमित करा आणि सर्व जगाचे रक्षण करा.’ देवतांचे हे शब्द ऐकून, महादेवांनी ‘तथास्तु’ असे म्हणून सांगितले, ‘मी देवीसह माझे तेज, तेजानेच संयमित करीन. देवता आणि पृथ्वी शांत राहोत. पण हे माझे सर्वोच्च तेज जागृत झाले आहे, ते कोण सहन करील? हे उत्तम देवहो, सांगा.’ मग देवता म्हणाले, ‘आज जागृत झालेले आपले तेज पृथ्वी सहन करील.’ हे ऐकून, महादेवांनी आपले महान तेज पृथ्वीवर सोडले, ज्यामुळे संपूर्ण पृथ्वी, पर्वत आणि वनांनी भरून गेली. त्यानंतर देवांनी अग्नीला सांगितले, ‘हे तेजस्वी, प्रखर अग्नी, वायूसह या तेजात प्रवेश करा.’ मग अग्नीने प्रवेश केल्यावर, शुभ्र पर्वत आणि दिव्य सरवन प्रकट झाले, जे अग्नी आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होते. तिथेच, अग्नीपासून उत्पन्न झालेला, अतिशय तेजस्वी कार्तिकेय जन्माला आला. तेव्हा सर्व देवता आणि ऋषिगणांनी उमादेवी आणि शिवशंकर यांची भक्तिपूर्वक पूजा केली. त्यावेळी पर्वतराजाची कन्या, उमा, रागाने डोळे लाल करून, सर्व देवतांना शाप दिला, ‘मी पुत्रप्राप्तीसाठी देवीसह एकत्र आले होते, तरीही मला रोखले; म्हणून आजपासून तुमच्या पत्नींपासून तुम्हाला संतानप्राप्ती होणार नाही. तुमच्या पत्नी निष्फळ राहतील.’ त्यानंतर तिने पृथ्वीला देखील शाप दिला, ‘हे पृथ्वी, तुझा एकच रूप राहणार नाही; तू अनेक पत्नींसारखी होशील. आणि तुझ्या मनाचा कलुष झाल्यामुळे, तुला पुत्राचा आनंद मिळणार नाही, कारण तू माझ्या पुत्राला नाकारलेस आणि मला रागावलेस.’ देवतांना दुःखी पाहून, महादेवांनी नंतर वरुणाच्या रक्षणाखालील दिशेकडे प्रस्थान केले. तिथे जाऊन, हिमवतीच्या एका शिखरावर, उत्तर दिशेला, महादेवांनी उमादेवीसह कठोर तपश्चर्या केली. हे राम, पर्वतराजाच्या कन्येची ही कथा मी तुला सांगितली आहे. आता, लक्ष्मणासहित, गंगेच्या उत्पत्तीची पुढील कथा ऐक.