एका वेळी, वाल्मीकि ऋषी आपल्या शिष्यासह पवित्र नदीकाठी विहरत असताना त्यांनी एक सुंदर क्रौंच पक्षी युगुल पाहिले. त्या दोघांचे प्रेम आणि एकरूपता पाहून ऋषींच्या मनात आनंद दाटून आला. पण तेवढ्यात, एक दुष्ट शिकारी तेथे आला आणि त्याने कपटी हेतूने नर क्रौंच पक्ष्याचा वध केला. हे सर्व वाल्मीकि ऋषींनी आपल्या डोळ्यांनी पाहिले. नर पक्षी रक्ताने माखलेला, वेदनेने तडफडत जमिनीवर पडला. त्याचा जोडीदार, सुंदर तांबूस डोक्याचा, रंगीबेरंगी पिसांनी सजलेला, दुःखाने विव्हळून हंबरडा फोडू लागला. आपल्या प्रियकरापासून अचानक वेगळी झालेली ती पक्षीणी हळहळत राहिली. हे हृदयद्रावक दृश्य पाहून, धर्मपरायण वाल्मीकि ऋषींच्या अंतःकरणात अपार करुणा दाटून आली. त्या क्षणी, त्यांच्या मनात विचार आला—"हे अन्यायकारक आहे." रडणाऱ्या क्रौंच पक्षिणीकडे पाहून त्यांनी दुःखाने उद्गार काढले: "हे शिकाऱ्या, कामवासने अंध झालेल्या, तू क्रौंच पक्ष्याच्या जोडीतला एक मारलास, म्हणून तुझं यशस्वी कीर्ती कधीच न टिको." हे शब्द त्यांच्या हृदयातून नकळत ओघाने बाहेर पडले. त्यांना आश्चर्य वाटले—"हे मी काय बोललो? पक्षिणीच्या दुःखाने मी असे कसे उच्चारले?" त्यांनी मन एकाग्र करून, आपल्या शिष्याला संबोधून सांगितले, "हे श्लोक मी ज्या वेदनेतून बोललो, तो छंदबद्ध आहे, अक्षरांनी आणि लयबद्धतेने गुंफलेला आहे—तो असाच राहू दे." हे ऐकून त्यांचे शिष्य अत्यंत आनंदित झाले आणि गुरूही प्रसन्न झाले. यानंतर, त्यांनी त्या पवित्र स्थळी स्नान व इतर विधी पार पाडले आणि घडलेल्या घटनेचा विचार करत आश्रमाकडे परतले. त्यांचा शिष्य भरद्वाज, पाण्याचा कलश घेऊन, भक्तिभावाने त्यांच्या मागे चालत होता. आश्रमात पोहोचल्यावर, वाल्मीकि ऋषी आपल्या शिष्यांसह बसले, काही काळ इतर संभाषणात रमले आणि मग ध्यानस्थ झाले. तेव्हा, सृष्टीचे कर्ता, चार मुखांचा तेजस्वी ब्रह्मा, त्या श्रेष्ठ ऋषीला भेटायला आले. वाल्मीकि ऋषी ब्रह्मदेवाला पाहताच, त्यांनी आदरपूर्वक हात जोडले, नम्रतेने उभे राहिले आणि त्यांचे स्वागत केले. त्यांनी ब्रह्मदेवाचे पाद्य, अर्घ्य, आसन आणि नमस्कार करून कुशलता विचारली. ब्रह्मदेवांनीही सन्मानाने आसन घेतले आणि वाल्मीकि ऋषीलाही बसायला सांगितले. ब्रह्मदेवाच्या अनुमतीने वाल्मीकि ऋषी आसनस्थ झाले. त्या वेळी ब्रह्मदेव प्रत्यक्ष त्यांच्यासमोर उपस्थित होते. वाल्मीकि ऋषींचे मन अजूनही त्या क्रौंच पक्ष्याच्या ह्रदयद्रावक घटनेत गुंतले होते. त्यांनी त्या क्रौर्याचा विचार करत, पुन्हा एकदा त्या दुःखी पक्षिणीसाठी तोच श्लोक ओठांवर आणला. तेव्हा ब्रह्मदेव मंद स्मित करत म्हणाले, "हे ऋषिवर, हा श्लोक जसा आहे तसाच राहू दे. यात विचार करण्याची गरज नाही, कारण माझ्या इच्छेनेच ही सरस्वती तुझ्या अंतःकरणात प्रकटली आहे. आता तू श्रीरामाची संपूर्ण कथा या छंदबद्ध श्लोकांत गुंफून सांग. तू नारदाकडून ऐकलेले—गुप्त आणि प्रकट, रामावर, सौमित्रावर, राक्षसांवर आणि वैदेहीवर जे काही घडले, ते सर्व सांग. तुला सर्व अज्ञात गोष्टी ज्ञात होतील; या काव्यात तुझ्या वाणीमध्ये कधीही असत्य येणार नाही. पर्वत आणि नद्या पृथ्वीवर असतील तोपर्यंत, या सुंदर श्लोकांत बांधलेली रामकथा लोकांत प्रसारित होईल. तुझ्या या काव्याचे गान जिथे जिथे होईल, तिथे तु लोकांत वास करशील." असे सांगून, ब्रह्मदेव तिथून अदृश्य झाले. वाल्मीकि ऋषी आणि त्यांचे शिष्य आश्चर्यचकित झाले. यानंतर, सर्व शिष्यांनी तो श्लोक वारंवार आनंदाने गाऊ लागले. त्या महान ऋषीने चार चरणांच्या छंदात गाऊन, दुःखाला श्लोकाच्या रूपात परावर्तित केले. वाल्मीकि ऋषींच्या मनात ठाम निश्चय झाला—"मी संपूर्ण रामायण या श्लोकांत गुंफून रचेन." त्यांनी उत्तम विषय, अर्थ आणि शब्दांनी, मनाला आनंद देणाऱ्या शेकडो सममात्रिक श्लोकांत रामाची कीर्ती गात, एक दिव्य काव्य रचले. सुंदर समास, संयोजन आणि मधुर वाक्यरचनेने सजवलेली ही कथा—रघुकुलातील रामाने दहा डोक्याच्या रावणाचा वध कसा केला, हे सांगणारे—ऐका. बालकांडातील तिसऱ्या सर्गात, वाल्मीकि रामायणाची ही तिसरी विभाग ऐका. सर्व घडलेल्या घटना, त्यातील धर्म, अर्थ आणि कल्याणकारी पैलू, हे सर्व ऐकून, वाल्मीकि ऋषी पुन्हा त्या ज्ञानी रामावर जे घडले ते शोधू लागले. पवित्र पाण्याने शुद्ध होऊन, कुशाच्या आसनावर पूर्वमुखाने बसून, त्यांनी धर्मानुसार घडलेल्या घटनांचा अभ्यास केला. रामाच्या हसण्यापासून, बोलण्यापर्यंत, चालण्यापासून, प्रत्येक कृतीपर्यंत, त्यांनी सर्व बारकाईने, धर्माच्या सामर्थ्याने पाहिले. राम सत्यनिष्ठ होता. वनवासात पत्नी आणि भावासह त्याच्यावर जे काही घडले, ते सर्व त्यांनी तपासले. योगसाधनेत स्थित होऊन, त्या धर्मात्म्याने भूतकाळातील सर्व घटना अगदी हस्तातील फळासारख्या स्पष्टपणे जाणल्या. अशा प्रकारे, वाल्मीकि ऋषींच्या करुणा आणि ब्रह्मदेवाच्या कृपेने, रामकथेच्या दिव्य काव्याचा जन्म झाला—जगात युगानुयुगे गात राहील अशी, लोकांना आनंद, प्रेरणा आणि धर्म शिकवणारी.