दशरथपुत्र रामाचा लहान भाऊ लक्ष्मण जेव्हा रागाने आणि जोरजोराने श्वास घेत चालला होता, तेव्हा वानर त्याच्या भीषणतेने घाबरून गेले आणि त्याच्या आसपास येण्यास धजावले नाहीत. लक्ष्मणाच्या नजरेस समोर एक भव्य गुहा पडली—ती रत्नांनी सजलेली, दिव्य, फुललेल्या बगिच्यांनी आणि अमूल्य रत्नांनी नटलेली होती. त्या गुहेत राजवाडे आणि प्रासाद गजबजले होते, विविध रत्नांनी सजवलेले आणि मनास हवे ते देणाऱ्या फुलांनी बहरलेले वृक्ष तिथे शोभून दिसत होते. या गुहेत देव, गंधर्व आणि वानरांची संतती, जे इच्छेनुसार रूप बदलू शकत, दिव्य हार आणि वस्त्रे घालून रम्यपणे वावरत होते. गुहेत चंदन, अगर, कमळ यांच्या सुगंधाने वातावरण भरलेले होते; मध आणि मद्याच्या गंधाने मुख्य रस्ते दरवळत होते. रामभ्राता लक्ष्मणाने तिथे अनेक मजल्यांचे प्रासाद पाहिले, जे विंध्य आणि मेरू पर्वतांसारखे भासत होते; तसेच निर्मळ नद्या आणि झरेही तिथे दिसले. त्याने अंगद, मैंद, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ यांच्या भव्य निवासस्थानांची झलक पाहिली. त्याचप्रमाणे विद्युन्माली, संपाति, सूर्याक्ष, हनुमान, वीरबाहू, सुभाऊ आणि श्रेष्ठ नल यांच्या गृहांचे सौंदर्य लक्ष्मणाच्या नजरेस पडले. पुढे कुमुद, सुशेण, तारा, जांबवंत, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल आणि सुनेत्र यांच्या मुख्य निवासस्थानांचीही त्याने पाहणी केली. लक्ष्मणाने या सर्व महान वानर सेनापतींची भव्य घरे राजमार्गालगत ओळखली, जी तेजस्वी, गौरवशाली आणि धनधान्याने समृद्ध होती. ती घरे शुभ्र मेघांसारखी चमकत होती, तिथे पुष्पमाला सुगंध दरवळत होत्या, आणि सुंदर स्त्रियांमुळे ती शोभून दिसत होती. एका दुर्गम, शुभ्र पर्वताने वेढलेले, महेंद्राच्या प्रासादासारखे तेजस्वी, वानरराज सुग्रीवाचे निवासस्थान लक्ष्मणाने पाहिले. त्या प्रासादावर शुभ्र शिखरे होती, जणू काही कैलासाच्या शिखरांसारखी, आणि मनास हवे ते देणारे फुललेले वृक्ष त्याच्या भोवती होते. महेंद्राने दिलेले, काळ्या मेघांसारखे, दिव्य फुले-फळे लावणारे, शीतल सावली देणारे वृक्ष तिथे शोभत होते. प्रासादाचे द्वार सामर्थ्यशाली, शस्त्रधारी वानरांनी राखले होते; ते दिव्य हारांनी अलंकृत होते आणि सुवर्णाने बनवलेल्या कमानींनी दार शोभून दिसत होते. सुमित्रानंदन लक्ष्मण, कोणतीही अडथळा न येता, त्या तेजस्वी सुग्रीवाच्या प्रासादात अगदी सूर्य जसा मेघात शिरतो तसा प्रवेशला. त्याने सात मोठ्या परिघांचे दर्शन घेतले, जे वाहने आणि आसनांनी भरलेले होते, आणि त्यात एक विशाल, उत्तमरीत्या राखलेला अंतःपुर त्याला दिसला. त्या ठिकाणी सुवर्ण आणि रौप्याच्या अनेक पलंगांचा, उत्तम आसनांचा संग्रह होता, साऱ्या महागड्या वस्त्रांनी मढवलेले. प्रवेश करताच त्याच्या कानावर सतत गोड संगीत, वाद्यांचे स्वर, ताल-लय यांचा संगम ऐकू येत होता. तेथे लक्ष्मणाने विविध रूपांच्या, सौंदर्य आणि तारुण्याचा अभिमान बाळगणाऱ्या, सुग्रीवाच्या अनेक स्त्रिया पाहिल्या. काही स्त्रिया उत्तम हार बनवण्यात रंगल्या होत्या, त्या सुंदर दागिन्यांनी सजलेल्या होत्या. लक्ष्मणाने सुग्रीवाचे सेवकही पाहिले—ते ना असंतुष्ट होते, ना अती उतावळे, ना त्यांच्या वस्त्ररचनेत हलगर्जीपणा होता. पैंजणांची मंजुळ झंकार आणि कंबरपट्ट्यांचा आवाज ऐकून सुमित्रानंदन लक्ष्मणाला लाज वाटली. रागाच्या भरात आणि दागिन्यांच्या आवाजाने चिडून, लक्ष्मणाने आपला धनुष्याचा प्रत्यंचा ताणला, ज्याचा घनघोर आवाज चहूकडे पसरला. हा बलाढ्य लक्ष्मण, रामाच्या रागाने आणि स्वतःच्या अपमानाच्या भावनेने, एकाकीपणे बाजूला उभा राहिला. धनुष्याच्या त्या आवाजाने सुग्रीवाला लक्ष्मणाच्या आगमनाची जाणीव झाली; तो घाबरून आपल्या उत्तम आसनावरून उठला. अंगदाने पूर्वीच कळवले होते की, सुमित्रानंदन, जो आपल्या भावावर अत्यंत प्रेम करतो, तो आता आला आहे, हे सुग्रीवाला स्पष्ट झाले. अंगदाच्या सांगण्याने आणि धनुष्याच्या आवाजाने सुग्रीवाने लक्ष्मणाचा आगमन ओळखला आणि त्याच्या चेहऱ्यावरील रंग उडाला. मग वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला सुग्रीव, भीती आणि संभ्रमाने व्याकुळ होऊन, पण स्वतःला सावरत, रमणीय ताराला हितकारक शब्दांनी म्हणाला— "सुंदर तारा, राघवाचा हा सौम्य स्वभावाचा लहान भाऊ असा रागावलेला इथे का आला असेल? जर आपण काही त्याला अप्रिय केले असेल, तर विचारपूर्वक ते स्पष्टपणे सांग." "किंवा, हे रम्ये, तू स्वतः त्याच्याकडे जा आणि कोमल, मृदू शब्दांनी त्याला शांत कर. तुझ्या उपस्थितीत, त्याचा निर्मळ मनाचा स्वभाव रागावणार नाही; कारण खरेच, महात्मा पुरुष कधीही स्त्रियांशी कठोरपणे वागत नाहीत." "जेव्हा तू त्याच्याजवळ जाऊन त्याचे मन आणि इंद्रिये शांत करशील, तेव्हा मी त्या शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, कमळासारख्या डोळ्यांच्या लक्ष्मणाला रागमुक्त पाहीन." तारा, मद्यामुळे डोळे लोलावत, सुवर्ण कंबरपट्टा आणि दागिने सैल झालेले, शुभचिन्हांनी अलंकृत शरीराने, नम्रपणे लक्ष्मणाजवळ आली. वानरराजाच्या पत्नीला पाहून, राजपुत्राचा पुत्र लक्ष्मण साशंकपणे उभा राहिला; स्त्रीसमोर त्याने आपले डोळे खाली घातले आणि त्याचा राग निवळला. मद्यामुळे आणि राजपुत्राच्या कोमल दृष्टिकोनामुळे तिची संकोच दूर झाली; तिने धाडसी, प्रेमळ, अर्थपूर्ण आणि मृदू शब्दांनी लक्ष्मणाशी संवाद साधला— "राजकुमार, तुझ्या रागाचे मूळ काय? कोण तुझे आदेश पाळत नाही? कोण, निर्भयपणे, जणू कोरड्या झाडासारखा, वनातील आगीसमोर उभा राहू शकेल?" तिच्या मृदू आणि शांत शब्दांनी लक्ष्मणाने पुन्हा प्रेमळ आणि स्पष्टपणे उत्तर दिले—"हे तारा, वासनेच्या आहारी जाऊन, धर्म आणि अर्थाचे संकलन टाळणे, ही तुमची पद्धत आहे का? स्वतःच्या कल्याणासाठी कटिबद्ध असलेल्या तुमच्या पतीचे कृत्य तुला समजत नाही का?