लक्ष्मणा, पावसाळा संपून आता निसर्गाच्या प्रत्येक कोपऱ्यात शरद ऋतूचे आगमन झाले आहे. निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे गडद ढग आता दिशांच्या दहा दिशांना काळोखी करून गेले आहेत; त्यांची उग्रता संपली आहे, जणू मदमस्त हत्तींचे मद उतरल्यानंतरचे शांत रूप. पाण्याने भरलेल्या, कुटज व अर्जुन यांच्या सुवासिकतेने भारलेल्या वाऱ्यांनी आणलेल्या पावसाच्या सरी आता थांबल्या आहेत, प्रिय लक्ष्मणा. आकाशातील ढगांचा गडगडाट, हत्तींच्या आणि मोरांच्या आवाजांची गूंज, तसेच धबधब्यांचा गजर — हे सर्व अचानक शांत झाले आहे. डोंगरांचे कडे जणू पावसाच्या तडाख्याने धुतले जावून चंद्रप्रकाशात न्हाल्यासारखे चमकत आहेत. आता शरद ऋतू आली आहे; सप्तच्छद वृक्षांच्या फांद्यांमध्ये, ताऱ्यांच्या, सूर्याच्या आणि चंद्राच्या तेजात, तसेच कुलीन हत्तींच्या खेळकर चालींमध्ये तिचे सौंदर्य विखुरले आहे. शरद ऋतूच्या गुणांनी शोभित झालेल्या सौभाग्याची शोभा विविध रूपांत चमकत आहे; ती कमळाच्या सरोवरांमध्ये, सूर्यकिरणांनी जागृत झालेल्या कमळांमध्ये, विशेषतः तेजस्वी दिसते. रुंद पंखांचे, मदनाला प्रिय असणारे, कमळाच्या परागाने रंगलेले हंस आणि चक्रवाक पक्षी मोठ्या नद्यांच्या काठी एकत्र खेळत आहेत. तेज विविध रूपांनी दिसते—मदमस्त हत्तींच्या झुंडींमध्ये, अभिमानी गायींच्या कळपात, आणि स्वच्छ, वाहणाऱ्या नद्यांच्या पाण्यात. आकाश आता ढगविरहित आहे, आणि जंगलातील मोरांनी आपली रत्नासारखी पिसे गाळली आहेत; मोरिणी, ज्यांचे मधुर स्वर आता शांत झाले आहेत आणि पूर्वीचे सौंदर्य हरवले आहे, ध्यानस्थ झाल्यासारख्या, त्यांच्या उत्सवांना सोडून दिले आहेत. वनातील झाडे सोनरी-पिवळ्या फुलांनी उजळली आहेत, त्यांच्या फांद्या भरघोस फुलांच्या ओझ्याने वाकल्या आहेत आणि त्या मंद, मनोहारी सुगंध पसरवत आहेत. आज, कमळाच्या सरोवरांमध्ये रमणाऱ्या, फुलांच्या सुवासाने न्हालेल्या, मदमस्त आणि आनंदी हत्तींच्या हालचाली वनात मंद झाल्या आहेत. आकाश जणू शस्त्रांनी धुतल्यासारखे स्वच्छ व तेजस्वी आहे; नद्यांमध्ये आता कमी पाणी आहे; शीतल, निळ्या कमळांच्या सुगंधाने भरलेला वारा वाहतो आहे आणि दिशाही अंधारमुक्त होऊन उजळल्या आहेत. सूर्याच्या उष्णतेने माती कोरडी झाली आहे, धूळ खाली बसली आहे आणि आता परस्पर शत्रुत्व असलेल्या राजांचा काळ सुरू झाला आहे—हे त्यांच्या कृतीचे योग्य वेळ आहे. शरद ऋतूच्या गुणांनी भारलेले, धुळीने माखलेले, आनंदी आणि युद्धाची आस धरलेले बैल गायींच्या कळपात गर्जना करीत उभे आहेत. एक हत्ती, मदमस्त आणि प्रियेला तळमळणारी मादी आपल्या सखींसह मंद गतीने त्याच्या मागे जाते आणि सर्व बाजूंनी त्याला वेढते. मोर, आपली सुंदर पिसे सोडून, दुःखी आणि मलूल अवस्थेत, जणू बगळ्यांच्या टोमण्याने खिन्न होऊन, नदीच्या काठी फिरतात. मदाने भरलेल्या, तुटलेल्या दातांच्या हत्तींच्या गजराने बदकं आणि चक्रवाक पक्षी घाबरतात; हे हत्ती वारंवार कमळांनी सुशोभित झालेल्या तलावातील पाणी ढवळून पितात. नद्या आता गाळरहित, वाळवंटी, स्वच्छ आणि गायींच्या कळपांनी भरलेल्या आहेत; बगळ्यांच्या व जलपक्ष्यांच्या आवाजाने गूंजत आहेत आणि हंस आनंदाने त्यात उतरतात. आता नद्या, धबधबे, वारा, मोर, माकड—यांचे उत्सवी स्वर शांत झाले आहेत. विविध रंगांची साप, जी दीर्घकाळ आपल्या बिळात उपाशी व विषारी अवस्थेत लपली होती, आता नवीन ढग नाहीसे झाल्याने बाहेर पडली आहेत. संध्याकाळ जणू चंद्रकिरणांच्या स्पर्शाने कांपत, तारकांच्या उमलण्याने आनंदित होत, आकाशातून प्रियेसारखी निसटून जाते. रात्रीचा मुख चंद्राच्या उदयाने उजळतो, ताऱ्यांच्या झुंडीने तिचे सुंदर नेत्र उघडतात आणि ती जणू शुभ्र वस्त्र परिधान केलेल्या स्त्रीसारखी चंद्रप्रकाशाच्या वस्त्रात चमकत आहे. पिकलेल्या तांदळाने तृप्त झालेली बगळ्यांची पंक्ती वाऱ्याने झुलत, गजऱ्यासारखी आकाशात झेपावते. कमळांनी सुशोभित, एका झोपलेल्या हंसाने शोभित असलेले मोठ्या सरोवराचे पाणी, जणू मेघरहित आकाशात तारे आणि पूर्ण चंद्र चमकत आहेत, तसे दिसते. हंसांनी, कमळांनी आणि जलपर्णांनी वेढलेली, काठावर गर्दी केलेली सरोवरे, जणू अलंकारांनी सजलेल्या कुलवधूंसारखी दिसतात. प्रभातकाळी, वाऱ्याच्या झुळुकीने, वाद्यांचे सूर, बैलांच्या हंबरण्याचा आणि वळवळण्याचा आवाज, एकत्रित होऊन आकाशात गुंजतात. नव्या शुभ्र काशफुलांनी उजळलेली नदीकाठे, जणू धुतलेल्या वस्त्रासारखी चमकत आहेत; मंद वाऱ्याने नद्यांच्या फुलांचे पाकळ्या विखुरल्या आहेत. वनात, मध प्यायलेल्या, परागाने माखलेल्या, आपल्या सखींसह खेळणाऱ्या मधमाशा आनंदाने वाऱ्याच्या मागे मागे भटकत आहेत. स्वच्छ पाणी, फुलांनी फुललेले, बगळ्यांचे स्वर, पिकलेली धान्यशेती, मंद वारा आणि निर्मळ चंद्र—हे सर्व सांगतात की पावसाळा आता संपला आहे. आज, मासळींच्या झुंडीने उघड झालेल्या नदीकाठांवरील जलकन्यांचा चालण्याचा वेग मंद आहे, जणू आपल्या प्रियकरासोबत रात्र घालविल्यानंतर सकाळी स्त्रियांचा असतो तसा. काशफुलांनी, चक्रवाक पक्ष्यांनी आणि जलवनस्पतींनी वेढलेली नदीची मुखे, जणू वधूंच्या चेहऱ्यांवर पानांच्या रेषांनी केलेली अलंकारसृष्टी आहे. वनात, बाणांच्या फुलांनी रंगविलेल्या वृक्षांमध्ये, मधमाशांच्या गुंजनात, प्रेमदेव आता आपला धनुष्य उचलून, बाण सज्ज करून, शक्तिशालीपणे संचार करतो आहे. मेघांनी पृथ्वीला पावसाने तृप्त केले, नद्या आणि सरोवरे भरली, शेतात धान्य पिकवले—आता हे मेघ आकाशातून नाहीसे झाले आहेत. शरद ऋतूतील नद्या हळूहळू आपले वाळवंट दाखवतात, जणू लाजणाऱ्या स्त्रिया नव्या संगानंतर आपली कंबर उघड करतात. स्वच्छ पाण्यात, कुरळ पक्ष्यांच्या आणि चक्रवाकांच्या झुंडीने गजबजलेल्या, तलावात विश्रांती घेत असलेल्या पाण्याचा देखावा मनोहारी आहे. प्रिय लक्ष्मणा, राजे एकमेकांवर विजय मिळविण्याच्या तयारीसाठी हे योग्य समय आहे. राजांचा हा पहिला मोहिमेचा काळ आहे, पण मला सुग्रीव कुठलीही तयारी करीत आहे असे दिसत नाही. सप्तच्छद, फुललेली कोविदार, बांधूजीव फुले आणि काळसर श्यामा वनस्पती पर्वतांच्या उतारावर दिसतात. पहा लक्ष्मणा, नदीकाठावर सर्वत्र हंस, बगळे, चक्रवाक आणि कुरळ पक्षी विखुरले आहेत. हा चार महिन्यांचा पावसाळा, मला जणू शंभर वर्षांसारखा वाटला; कारण मी शोकाने व्याकुळ झालो आहे आणि सीतेचे दर्शन मला मिळालेले नाही.