हे लक्ष्मणा, पाहा, आता पावसाळा संपला आहे आणि निसर्गाने आपली एक वेगळीच शांतता धारण केली आहे. ज्या मेघांनी पर्वत आणि वृक्षांच्या मार्गदर्शनाखाली घनगंभीर गर्जना करत पृथ्वीवर जलधारा बरसवल्या, ते आता निवांत झाले आहेत. निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे काळे मेघ आता दहा दिशांना गडद सावली देतात; त्यांची ताकद ओसरली असून, ते उन्मत्तपणातून मुक्त झालेल्या हत्तींसारखे शांत आहेत. सुगंधी कुडज आणि अर्जुनाच्या फुलांनी भरलेले, वेगवान वारे घेऊन आलेले पावसाचे झंझावात आता थांबले आहेत. मेघांची, हत्तींची आणि मोरांची गर्जना, तसेच धबधब्यांचा गडगडाट, एकाएकी शांत झाला आहे. मुसळधार पावसाने धुतलेल्या पर्वतांच्या उतारांवर चंद्रकिरणांनी न्हाल्यासारखा तेज दिसतो आहे. आता शरद ऋतू आला आहे; सप्तच्छद वृक्षांच्या फांद्यांमध्ये, ताऱ्यांच्या, सूर्याच्या आणि चंद्राच्या तेजात, तसेच उत्तम हत्तींच्या खेळात, शरद ऋतूचे सौंदर्य विभागले गेले आहे. शरद ऋतूच्या गुणांनी अलंकृत झालेल्या लक्ष्मीचे सौंदर्य विविध रूपांनी प्रकट झाले आहे आणि सूर्यकिरणांनी जागृत झालेल्या कमळांच्या सरोवरांमध्ये ते विशेषतः तेजस्वी दिसते. रम्य आणि रुंद पंखांचे हंस, जे मदनदेवाला प्रिय आहेत आणि कमळाच्या परागाने रंगलेले आहेत, मोठ्या नद्यांच्या वाळवंटावर चक्रवाक पक्ष्यांसोबत खेळत आहेत. तेज विविध रूपांनी प्रकट झाले आहे—उन्मत्त हत्तींच्या कळपात, अभिमानी गायींच्या झुंडीत, आणि स्वच्छ वाहणाऱ्या नद्यांच्या पाण्यात. आता आकाश निरभ्र झाले आहे, आणि जिथे मोरांनी आपली रंगीबेरंगी पिसे गाळली आहेत, तिथे मोरिणींच्या गोड स्वरांचा आवाज नाहीसा झाला आहे; त्या आता ध्यानस्थ झाल्यासारख्या, आपले पूर्वीचे सौंदर्य आणि उत्सव सोडून बसल्या आहेत. वनातील झाडे, सोनपिवळ्या फुलांनी डवरलेली, डोळ्यांना आनंद देणारी दिसतात; त्यांच्या फांद्या फुलांच्या ओझ्याने वाकल्या आहेत, आणि त्यांच्या मंद, मोहक सुवासाने सारा परिसर दरवळतो आहे. आज उत्तम हत्ती, आपल्या प्रियणींनी वेढलेले, कमळाच्या सरोवरांमध्ये रमणारे, फुलांच्या सुवासाने मदमस्त झालेले, आनंदाने पण हळूहळू वनात फिरत आहेत. आकाश अगदी स्वच्छ आहे, जणू शस्त्रांनी धुतल्यासारखे, नद्यांमध्ये पाणी कमी झाले आहे; निळ्या कमळांच्या सुवासाने भरलेले गार वारे वाहत आहेत, आणि सर्व दिशांना अंधार नाहीसा होऊन तेजस्वीपणा पसरला आहे. पृथ्वी, सूर्याच्या उष्णतेने तिचे चिखल वाळलेले आणि जाड धूळ बराच काळ खाली बसलेली, आता परस्पर वैर असलेल्या राजांच्या मोहिमांसाठी तयार झाली आहे—हे त्यांच्या कृतीचे योग्य वेळ आहे. बैल, शरद ऋतूच्या गुणांनी उन्मत्त झालेले, धुळीने माखलेले, युद्धाची आस धरून, गायींच्या मध्ये गर्जना करत उभे आहेत. एक मादी हत्ती, तीव्र प्रेम आणि उत्कटतेने भरलेली, आपल्या सखींसोबत हळूहळू चालत, मदमस्त नर हत्तीच्या मागे, त्याला चहुबाजूंनी वेढून, वनात फिरते आहे. मोरांनी आपली शोभिवंत पिसे मागे टाकली आहेत आणि ते आता नदीकाठावर उदासीन, निरुत्साहीपणे, जणू बगळ्यांच्या थव्यांनी झिडकारल्यासारखे, फिरत आहेत. भव्य हत्ती, तुटलेल्या सुळ्यांनी आणि मोठ्या गर्जनेने, बदकांना आणि चक्रवाक पक्ष्यांना घाबरवतात, आणि पुन्हा पुन्हा कमळांनी सुशोभित सरोवरातील पाणी हलवत, मनसोक्त पाणी पितात. आता नद्या चिखलमुक्त, वाळूने भरलेल्या, स्वच्छ, गायींच्या कळपाने गजबजलेल्या, बगळ्यांच्या आणि जलपक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादित, अशा या नद्यांमध्ये हंस आनंदाने उतरतात. नद्यांचा, धबधब्यांचा, वाऱ्याचा, मोरांचा आणि उत्सव संपलेल्या वानरांचा आवाज आता नक्कीच शांत झाला आहे. रंगीत साप, ज्यांची शरीरे उपाशी आणि बऱ्याच काळापासून बिलात लपलेली होती, आता भयंकर विषाने भरलेले, नवीन मेघ नाहीसे झाल्याने, आपापल्या बिलातून बाहेर पडले आहेत. संध्याकाळ, चंद्रकिरणांच्या कंपित स्पर्शाने आणि आनंदाने उमललेल्या तारकांनी सुशोभित होऊन, आकाशातून जणू प्रिय स्त्रीसारखी निघून जाते. रात्र, तिचा कोमल चेहरा चंद्राच्या उदयाने प्रकट झालेला, तिच्या सुंदर डोळ्यांत ताऱ्यांचा झगमगाट, चंद्रप्रकाशाच्या वस्त्राने वेढलेली, जणू शुभ्र वस्त्र परिधान केलेली स्त्रीसारखी भासते. पिकलेला तांदूळ खाऊन, आनंदी बगळ्यांची रांग वाऱ्याने झुलत आकाशात वेगाने उडते, जणू एकत्र गुंफलेली फुलमाळ. कमळांनी आणि एका झोपलेल्या हंसाने सुशोभित मोठ्या सरोवरातील पाणी, जणू निरभ्र आकाशातील ताऱ्यांनी आणि मेघरहित पूर्णचंद्राने शोभून दिसते. शोभिवंत सरोवरे, काठावर हंसांनी गजबजलेली, कमळ आणि निलकमळांच्या माळांनी अलंकृत, जणू अलंकारांनी सजलेल्या कुलवती स्त्रियांप्रमाणे भासतात. प्रभाते, वारा वाहू लागल्यावर, बासरी वाजविण्याचा आणि इतर वाद्यांचा स्वर, बैलांच्या हंबरण्याशी आणि वृषभांच्या गर्जनेसह मिसळून, साऱ्या वातावरणात गुंजतो. नदीकाठ, नव्या शुभ्र काशगवताने, जणू धुतलेल्या वस्त्रासारखे चमकत आहेत, आणि सौम्य वारा नदीतील फुलांची पखरण करत आहे. वनात, मधुरस पिऊन मदमस्त झालेल्या, आपल्या सहचरांसोबत, कमळाच्या परागाने रंगलेल्या मधमाशा, आनंदाने वाऱ्याच्या मागे मागे भटकत आहेत. स्वच्छ पाणी, फुलांनी डवरलेले, बगळ्यांचा किलबिलाट, पिकलेली शेतातील धान्ये, मंद वारा आणि निर्मळ चंद्र—हे सर्व सांगतात की, आता पावसाळा संपला आहे. आज, नदीकाठावर मासळीच्या थव्यांमुळे उघड झालेल्या नदी-तरुणींचे हालचाली संथ झाल्या आहेत, जणू प्रियतमा सोबत रात्र घालवल्यानंतर सकाळी स्त्रियांचे चालणे असावे तसे. नद्यांची मुखे, काशगवताच्या मुलायम वस्त्राने झाकलेली, चक्रवाक पक्ष्यांनी भरलेली आणि जलवनस्पतींनी वेढलेली, नववधूच्या पानांच्या माळांनी सजलेल्या मुखासारखी दिसतात. वनात, जिथे बाणांच्या झाडांवर फुलांची रंगत आली आहे आणि मधमाशा आनंदाने गुंजारव करत आहेत, तिथे कामदेवाने आपला बलवान धनुष्य उचलून, तीव्र बाण चढवला आहे. मेघांनी जगाला विपुल पाऊस दिला, नद्या आणि सरोवरे भरली, पृथ्वीला धान्य दिले; आता ते मेघ निघून गेले आहेत आणि आकाश जलवाहकांपासून मोकळे झाले आहे. शरद ऋतूतील नद्या हळूहळू आपले वाळवंट उघड करत आहेत, जणू लाजलेल्या स्त्रिया नव्या संगमाच्या नंतर आपले कंबरदेख दाखवत आहेत. पाणी, कुरळ्यांच्या आवाजाने निनादित, चक्रवाक पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले, सरोवरात विश्रांती घेताना सुंदर दिसते. हे सौम्य लक्ष्मणा, आता परस्पर प्रतिस्पर्धी, विजयाच्या आकांक्षेने भरलेल्या राजांसाठी तयारीचा काळ आला आहे. हे राजकुमार, ही राजांची पहिली मोहीम आहे, पण मला सुग्रीव तशी तयारी करताना दिसत नाही. पहा, सप्तच्छद वृक्ष, फुललेले कोविदार, बंधुजीव फुले आणि काळसर श्यामा वनस्पती पर्वतांच्या उतारांवर दिसत आहेत. लक्ष्मणा, पाहा, नदीकाठावर सर्वत्र हंस, बगळे, चक्रवाक आणि कुरळ्यांची रेलचेल आहे. असा हा शरद ऋतूचा निसर्ग, पावसाळ्यानंतर नव्या सौंदर्याने आणि शांततेने नटलेला, आपल्या डोळ्यांसमोर साकारला आहे.