पावसाळ्याचा काळ आता आला आहे. आज आकाश जणू पर्वतासारख्या घनगर्द ढगांनी झाकले गेले आहे. नवमहिन्यांच्या गर्भधारणेसारखे सूर्यकिरणांचे ओझे वाहिल्यानंतर, आकाशाने समुद्राचा सार पिऊन, पावसाच्या अमृताचा जन्म दिला आहे. सूर्य जणू ढगांच्या पंक्तींच्या पायर्यांवर चढून, कुटज आणि अर्जुन फुलांच्या माळांनी स्वतःला सजवतो आहे. संध्याकाळच्या प्रकाशातून उमटलेल्या लालसर आणि फिकट पट्ट्यांनी, ढगांच्या पडद्यावर पडलेल्या चमकदार भगदाडांनी, आकाश जणू जखमांवर पट्टी बांधलेले आहे असे भासत आहे. मंद वाऱ्यांची श्वासोच्छ्वास घेत, संध्याकाळच्या चंदनछटेने रंगलेले आणि ढगांनी फिकट झालेले आकाश, जणू विरहात तळमळणाऱ्या प्रियकरासारखे चमकत आहे. ही पृथ्वी, ज्याला आधी उन्हाने भाजले होते, आता ताज्या पावसाच्या पाण्याने न्हालेली आहे; ती जणू दुःखाने विव्हळणाऱ्या स्त्रीप्रमाणे आसवे गाळते आहे. ढगांच्या उदरातून सुटलेले वारे, कापूर पाकळ्यांसारखे थंड आणि केतकीच्या सुगंधाने भरलेले, हाताच्या पेल्याने प्यावेसे वाटावे असे आहेत. हे पहा, पर्वतावर अर्जुन वृक्ष फुलांनी बहरले आहेत, केतकीच्या सुगंधाने दरवळत आहेत, आणि झऱ्यांनी अभिषिक्त होत आहेत, जणू सुग्रीव शांत होऊन राज्याभिषेक घेतो आहे. पर्वत काळ्या ढगांच्या आवरणाने झाकले गेले आहेत, झऱ्यांच्या माळांनी जणू यज्ञोपवीत घातले आहे, गुहेत वाऱ्याचा गूढ नाद भरला आहे—संपूर्ण दृश्य जणू ऋषी वेदपठण करतात तसे भासत आहे. आकाशात सोन्यासारख्या विजेच्या फटक्यांनी जणू छडी मारली जाते, आतल्या गडगडाटाने ते थरथरत आहे. काळ्या ढगांवर चमकणारी वीज मला सीतेसारखी वाटते—ती रावणाच्या मांडीवर बसलेली, तपस्विनी, थरथरत आहे. पूर्वी प्रियकरांना प्रिय असलेल्या दिशा आता ढगांनी झाकल्या गेल्या आहेत, जणू चंद्र आणि ताऱ्यांनी रहित झाल्या आहेत. सौमित्रा, पाहा, पर्वत कडांवर कुटज फुलांनी बहरले आहेत—काही जणू पावसाच्या ओढीने आणि अश्रूंनी गुदमरले आहेत, आणि माझ्या अंतःकरणातील वेदना आणि विरह जागवतात. आज धूळ खाली बसली आहे, वारा मंद आहे, तापट उष्णता ओसरली आहे; राजांची प्रवास थांबली आहेत आणि प्रवासी आपल्या घरी परतत आहेत. चक्रवाक पक्षी आपल्या तलावातील घराकडे परतण्यासाठी उत्सुक आहेत, जोडीदारांसह निघाले आहेत; वारंवार पडणाऱ्या पावसाने रस्ते ओले झाले आहेत, त्यामुळे गाड्या जात नाहीत. आकाश काही ठिकाणी ढगांनी भरले, काही ठिकाणी उजळले, तर काही ठिकाणी पर्वतांनी अडवले गेले आहे—हे सर्व जणू विशाल, शांत समुद्रासारखे दिसते. पर्वत झरे सार्ज आणि कदंब फुलांनी मिसळलेले, खनिजांच्या लाल रंगाने रंगलेले, जलद वाहत आहेत आणि त्यांच्या सोबत मोरांचा किलबिलाट आहे. जांभूळ फळे रसाळ, मधमाशांनी भरलेली, उत्साहाने खाल्ली जात आहेत; वाऱ्याने हललेली, रंगीबेरंगी, पूर्णपणे पिकलेली आंब्याची फळे जमिनीवर पडत आहेत. ढग, विजेच्या पताकांनी आणि बगळ्यांच्या माळांनी सजलेले, मोठ्या पर्वतशिखरांसारखे दिसतात आणि मद्यपान केलेल्या, युद्धास सज्ज हत्तींसारखे मोठ्या गडगडाटाने गर्जना करतात. जंगलातील कुरणे पावसाच्या पाण्याने ताजीतवानी झाली आहेत, मोरांनी आनंदाने नाचायला सुरुवात केली आहे, दुपारी पावसाचे ढग निघून गेल्यावर हे दृष्य अधिकच सुंदर दिसते. पावसाने भरलेले ढग, बगळ्यांच्या किलबिलाटाने भरलेले, वारंवार पर्वतशिखरांवर विसावत आहेत आणि पुन्हा पुढे जात आहेत. बगळ्यांची रांग, ढगांपर्यंत पोहोचण्यासाठी उत्सुक आणि आनंदी, जणू वाऱ्याने उडवलेल्या पांढऱ्या कमळांच्या माळेसारखी आकाशात लटकते आहे. पृथ्वी, ताज्या हिरव्या गवताने, कोवळ्या कोंबांनी आणि इंद्रगोप किटकांच्या लाल रंगाने सजलेली, जणू चूर्णरंगाच्या शालीने झाकलेली स्त्री, पोपटाच्या फिकट रंगाने स्पर्शलेली, अशी चमकत आहे. केशवाला हळूहळू झोप येते, नदी वेगाने समुद्राकडे धावते, आनंदी बगळा ढग शोधतो आणि इच्छापूर्ती झालेली स्त्री आपल्या प्रियकराकडे जाते. जंगलाच्या कडांवर मोर मनोहर नृत्य करतात, कदंब वृक्ष फांद्यांनी बहरले आहेत, बैल आपल्या गाईंसारख्या इच्छांनी उठले आहेत, आणि पृथ्वी हिरव्या, सुंदर पिकांनी सजली आहे. नद्या, ढग, मद्यपान केलेले हत्ती आणि जंगलाच्या कडा—हे सर्व वाहतात, बरसतात, गर्जना करतात आणि चमकतात; ते विचार करतात, नाचतात, विश्रांती घेतात—पण मोर आणि माकडे, आपल्या प्रियजनांशिवाय, विरहात तळमळतात. पावसाच्या सरींनी झाडावर चिकटून राहिलेल्या मधमाशा, नुकत्याच उमललेल्या फुलांमधील गाढ मध पटकन गोळा करून, हळूहळू आपल्या नशेतून बाहेर पडतात. जांभूळ झाडांच्या फांद्या, भरपूर, पिकलेल्या, लाल रंगाच्या चूर्णासारख्या फळांनी लोड झालेल्या, जणू मधमाशांच्या झुंडीने रस काढला जात आहे असे भासतात. ढग, विजेच्या पताकांनी सजलेले आणि गडगडाटाने भरलेले, युद्धासाठी तळमळणाऱ्या हत्तींसारखे चमकत आहेत. एखादा महाकाय हत्ती, पर्वत आणि जंगलातून जात असताना, ढगांचा गडगडाट ऐकतो, युद्धासाठी उत्सुक असूनही प्रतिध्वनीने सावध होतो आणि नशेत मागे वळतो. कुठे कधी जंगलाच्या कडांवर मधमाशांच्या गुंजनाने गाणे ऐकू येते, कुठे निळ्यागळ्याच्या मोरांनी नृत्य केलेले दिसते, तर कुठे मद्यपान केलेल्या हत्तींच्या नशेत जंगल वेगळ्या रूपात भासते. कदंब, साळ आणि अर्जुन यांच्या कोवळ्या कोंबांनी, मधुर पाण्याने भरलेली जंगली जमीन, जणू मद्याच्या दुकानासारखी दिसते, आणि पावसाच्या नशेत मोर नाचत, ओरडत आहेत. पावसाचे शुद्ध, मोत्यांच्या माळेसारखे पाणी, पानांच्या कपात साठलेले, रंग उडालेल्या, तहानलेल्या पक्ष्यांनी जणू देवराजाने दिलेल्या अमृतासारखे पितले जाते. मधमाशांच्या गोड गाण्याचा नाद, माकडांच्या लयबद्ध आरोळ्या आणि ढगांच्या गडगडाटाचा डमडमाट—हे सगळे मिळून जणू जंगलात एक संगीत महोत्सव सुरू झाला आहे. जंगलात कधी मोर नाचतात, कधी जोरात ओरडतात, तर कधी झाडांच्या टोकावर आपली लांब, रत्नजडित शेपटी पसरून बसतात—जणू संगीतच मूर्त रूप घेत आहे. ढगांच्या आवाजाने जागे झालेले माकडे, दीर्घ झोप सोडून, पावसाच्या नव्या सरींनी स्पर्शून, अनेक प्रकारे, वेगवेगळ्या आवाजात ओरडतात. नद्या, ज्यात शारिकांनी आश्रय घेतला आहे, त्यांना वाहून नेत आहेत, काठ स्वच्छ करत आहेत, आणि नव्या पावसाने फुगून, वेगाने आपल्या समुद्रस्वामीकडे जात आहेत. निळ्या पर्वतांवर नव्या पाण्याने भरलेले निळे ढग जणू चिकटून राहिले आहेत; वनात जिथे वणवा पेटला होता, तिथे ढग जणू अग्नीसारखे दिसतात; पर्वतावर ते पर्वतासारखे उभे आहेत. हत्ती, कदंब आणि अर्जुन फुलांच्या सुवासाने भरलेल्या रम्य वनांतून फिरतात, जिथे मोर आनंदाने ओरडतात आणि गवत इंद्रगोप किटकांनी व्यापले आहे. मधमाशा, आनंदी होऊन, नव्या पावसाच्या सरींनी झाडलेली कमळे सोडून, ताज्या कदंब फुलांच्या केसरांवर झेप घेतात आणि मधपान करतात. अशा प्रकारे, निसर्गाच्या या पावसाळी रूपात, आकाश, पर्वत, वन, प्राणी, पक्षी आणि जल—सर्वजण नव्या जीवनाने, आनंदाने आणि सौंदर्याने भरून गेले आहेत.