वाल्याचा वध करून सुग्रीवाला राज्याभिषेक दिल्यानंतर, राम मलयवत पर्वताच्या उतारावर निवास करत होता. त्या वेळी रामाने लक्ष्मणाशी बोलले, “लक्ष्मण, आता पावसाळ्याचा काळ आला आहे. पहा, आकाश ढगांनी झाकले गेले आहे, ते पर्वतासारखे विशाल दिसते. आकाशाने जणू सूर्याच्या किरणांना नव महिन्यांचा गर्भ धारण केला होता; आता समुद्राचा सार घेतल्यावर, ते पावसाचा अमृत जन्म देत आहे. सूर्य आकाशात ढगांच्या पायऱ्यांनी चढू शकतो, आणि कुटज व अर्जुन फुलांच्या माळांनी स्वतःला सजवू शकतो. संध्याकाळच्या उजेडात जन्मलेल्या लाल आणि फिक्या रंगाच्या रेषांनी, ढगांच्या फटींमध्ये चमकणारे आकाश जणू जखमांवर पट्टी बांधल्यासारखे दिसते. मंद वाऱ्याच्या श्वासाने, संध्या काळाच्या चंदन रंगाने आणि ढगांच्या फिक्या रंगाने, हे आकाश जणू प्रेमात असलेल्या जीवासारखे चमकत आहे. ही पृथ्वी, जेव्हा सूर्याच्या तापाने भाजली होती आणि आता ताज्या पाण्याने भिजली आहे, ती जणू दुःखाने पीडित स्त्रीसारखी रडते आहे. ढगांच्या पोटातून सुटलेले वारे, कर्पूराच्या पाकळ्यांसारखे थंड आणि केतकीच्या सुवासाने भरलेले, हाताच्या कपात घेऊन प्यावे असे वाटते. पहा, हा पर्वत, अर्जुन वृक्ष फुलांनी पूर्ण फुलला आहे, केतकीच्या सुवासाने सुगंधित आहे, आणि प्रवाहांनी अभिषेक होत आहे; जणू सुग्रीव शांत आणि राज्याभिषिक्त झाला आहे. पर्वत, काळ्या ढगांच्या त्वचांनी झाकलेले, प्रवाहांच्या पवित्र धाग्यांनी माळ बांधलेले, त्यांच्या गुंफांमध्ये वारा भरलेला, जणू वैदिक ऋचांचा पाठ करणारे पुरोहित आहेत. आकाश, सोन्याच्या वीजेच्या चाबकांनी झटकले गेले, आणि गर्भातील गडगडाटाने प्रतिध्वनित झाले, जणू वेदनांनी थरथरत आहे. वीज, काळ्या ढगांवर चमकत आहे, मला सीतेसारखी वाटते—रावणाच्या मांडीवर बसलेली, तपस्विनी, थरथरत आहे. या दिशा, पूर्वी प्रेमिकांसाठी प्रिय होत्या, आता ढगांनी झाकलेल्या आहेत; चंद्र आणि तारे हरवले आहेत. लक्ष्मण, पर्वताच्या उतारावर कुटज वृक्ष फुलले आहेत—काही, पावसासाठी आसुसलेले आणि अश्रूंनी दडपलेले, माझ्या दुःख आणि उत्कंठेला जणू पेटवत आहेत. आज, धूळ बसली आहे, वारा मंद आहे, ताप कमी झाला आहे; राजांचे प्रवास थांबले आहेत, आणि प्रवासी आपल्या घरी परत जात आहेत. चक्रवाक पक्षी, आपल्या सरोवरातील घराकडे, जोडीदारांसह उत्सुकतेने परत जात आहेत; सतत पडणाऱ्या पावसाने रस्ते धुतले गेले आहेत, त्यामुळे गाड्या जात नाहीत. आकाश, काही ठिकाणी ढगांनी भरलेले, काही ठिकाणी उजळ, काहीवेळा पर्वतांनी झाकलेले, मोठ्या समुद्राच्या शांत पृष्ठभागासारखे दिसते. पर्वताच्या प्रवाहात, सरजा व कदंब फुलांच्या मिश्रणाने आणि खनिजांच्या लाल रंगाने रंगलेले, जलप्रवाह वेगाने वाहतात, आणि त्यास मोरांचे आवाज साथ देतात. पिकलेली जांभूळ फळे, रसाने भरलेली आणि मधमाशांनी गजबजलेली, उत्सुकतेने खाल्ली जातात; वाऱ्याने हललेल्या, रंगीबेरंगी, पूर्णपिकलेल्या आंब्यांची फळे जमिनीवर पडतात. ढग, वीजेच्या ध्वजांनी आणि बगळ्यांच्या माळांनी सजलेले, मोठ्या पर्वतांच्या शिखरांसारखे दिसतात, आणि गडगडाटाने दणकून गर्जना करतात, जणू मद्यपी हत्ती युद्धासाठी सज्ज झाले आहेत. जंगलात, गवताळ प्रदेश पावसाच्या पाण्याने ताजे झाले आहेत, मोर आनंदाने नृत्य करतात, आणि दुपारच्या वेळी पावसाचे ढग गेले की, ते अधिक सुंदर दिसतात. पावसाने भरलेले ढग, बगळ्यांच्या आवाजाने प्रतिध्वनित होत, पुन्हा पुन्हा पर्वतांच्या शिखरांवर विसावतात आणि नंतर पुढे जातात. बगळ्यांची रांग, ढगांकडे पोहोचण्यासाठी उत्सुक आणि आनंदित, जणू वाऱ्याने हललेली शुभ्र कमळांची माळ, उजळ आकाशात लटकलेली दिसते. पृथ्वी, ताज्या हिरव्या गवताने, नाजूक अंकुरांनी आणि इंद्रगोपांच्या लाल रंगाने सजलेली, जणू लाख रंगाच्या शालीने झाकलेली स्त्री, पोपटाच्या फिक्या रंगाने स्पर्शलेली, चमकत आहे. केशवाला (विष्णूला) झोप हळूहळू येते; नदी वेगाने समुद्राकडे जाते; आनंदी बगळा ढग शोधतो; आणि प्रेमिक स्त्री, इच्छा पूर्ण झाल्यावर, आपल्या प्रियकराकडे जाते. जंगलाच्या कडेला मोर भव्य नृत्य करतात; कदंब वृक्ष फुलांनी फुलले आहेत; बैल, गायींप्रमाणे इच्छेने उठले आहेत; आणि पृथ्वी आनंददायी पिकांच्या शेतांनी सजली आहे. नद्या वाहतात, ढग पाऊस घालतात, मद्यपी हत्ती गर्जना करतात, जंगलाच्या कडा चमकतात; हे सर्व विचार करतात, नृत्य करतात, विसावतात—मात्र मोर आणि माकड, आपल्या प्रियजनांपासून दूर, आसुसलेले राहतात. पावसाने झाडांवर झाडांच्या कदंब फांदींना चिकटून, सहा पायांचे (मधमाशा) नव्याने फुललेल्या फुलांचा गाढ मध पटकन जमा करतात आणि हळूहळू त्यांच्या मादकतेला सोडून देतात. जांभूळ वृक्षांच्या फांद्या, भरपूर, पिकलेल्या, लाल रंगाच्या ढिगांसारख्या आणि रसाने भरलेल्या, मधमाशांच्या झुंडीने जणू रस काढल्या जात आहेत. ढगांचे रूप, वीजेच्या ध्वजांनी सजलेले आणि गडगडाटाने भरलेले, युद्धासाठी उत्सुक हत्तीसारखे चमकत आहे. एक मोठा हत्ती, पर्वत आणि जंगलातून मार्गक्रमण करत, ढगांचा गडगडाट ऐकतो, आणि युद्धाची इच्छा असूनही प्रतिध्वनीमुळे सावध होऊन, मादकतेने परत फिरतो. काही ठिकाणी जंगलाच्या कडा मधमाशांच्या गाण्याने जणू गात आहेत; काही ठिकाणी निळ्या गळ्याच्या मोरांनी नृत्य केलेले; दुसऱ्या ठिकाणी राजहत्तींनी मादकतेने भरलेले—हे जंगल अनेक जीवनरूप दाखवते. जंगलातील जमिनीवर कदंब, साल आणि अर्जुनचे अंकुर, मधुर पाण्याने भरलेले, जणू मद्याच्या दुकानासारखे चमकत आहे, आणि पावसाने मादक झालेल्या मोर नृत्य आणि बोल करत आहेत. पाणी, शुद्ध आणि स्वच्छ, मोत्यांच्या माळेसारखे झाडांच्या पानांमध्ये साठलेले, फिक्या रंगाच्या, तहानलेल्या पक्ष्यांनी उत्सुकतेने प्यावे, जणू देवाधिदेवाने दिलेले दान आहे. मधमाशांच्या तारांचे गोड आवाज, माकडांचे तालयुक्त बोल, आणि ढगातील गडगडाटाचे ढोल, हे सर्व एकत्र जंगलात जणू संगीताचा उत्सव सुरू झाला आहे असे दर्शवतात. जंगलात, मोर कधी नृत्य करतात, कधी मोठ्याने बोलतात, कधी झाडावर बसून त्यांच्या दागिनेयुक्त पिसांमध्ये चमकतात, जणू संगीतच उगम पावले आहे. ढगांच्या आवाजाने जागे झालेले माकड, दीर्घ झोप सोडून, विविध रूप, आकार आणि आवाजात, नव्या पावसाच्या धारांनी प्रभावित होऊन, ओरडतात. नद्या, ज्यात शेलड्रेक पक्षी आश्रय घेतले आहेत, त्या पावसाने भरून, त्यांच्या किनाऱ्यांना साफ करतात आणि नवीन पावसाने फुगून, वेगाने आपल्या समुद्राधिपतीकडे जातात. निळ्या पर्वतांवर, निळ्या ढग, नव्या पाण्याने भरलेले, जणू जोडले गेले आहेत; जंगलात, ज्या ठिकाणी वनदाह झाला होता, ढग जणू अग्निसारखे दिसतात; पर्वतांवर, ते पर्वतासारखेच स्थिर आहेत. हत्ती, आनंददायी जंगलाच्या आतील भागात फिरतात, जिथे कदंब आणि अर्जुन फुलांचा सुगंध आहे, मोर मादक आनंदाने बोलतात, आणि गवत इंद्रगोपांच्या कीटकांनी दाट झाले आहे.