वाल्मीकिरामायणम्

मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह । कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ॥१-१-

सीतेचा शोध घेत असताना, रामाने जंगलात कबंध नावाच्या एक भीषण आणि विकृत राक्षसाला पाहिले.

तन्निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः । स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम् ॥१-१-

महाबली रामाने त्याला मारून त्याचे शरीर जाळले. कबंध स्वर्गात गेल्यावर त्याने रामाला धर्मनिष्ठ शबरीबद्दल सांगितले.

श्रमणां धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव । सोऽभ्य गच्छन्महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः ॥१-१-

'धर्माची जाण असलेल्या शबरीकडे जा,' असे कबंधाने रामाला सांगितले. मग तेजस्वी, शत्रूंचा संहार करणारा राम शबरीकडे गेला.

शबर्या पूजितः सम्यग् रामो दशरथात्मजः । पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह ॥१-१-

शबरीने रामाची योग्यरित्या पूजा केली. मग दशरथपुत्र राम पंपा सरोवराच्या काठी वानर हनुमंताला भेटला.

हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः । सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः ॥१-१-

हनुमंताच्या सांगण्यावरून रामाची सुग्रीवाशी भेट झाली. महाबली रामाने सुग्रीवाला सर्व गोष्टी सांगितल्या.

आदितस्तद् यथावृत्तं सीतायाश्च विशेषतः । सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः ॥१-१-

रामाने सुरुवातीपासून सगळ्या घडलेल्या गोष्टी, विशेषतः सीतेबद्दल, सुग्रीवाला सांगितल्या. वानर सुग्रीवाने रामाची ही सारी कथा ऐकली.

चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम् । ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति ॥१-१-

रामाशी अग्निसाक्षीने मैत्री केली आणि आनंदाने स्वीकारली. मग वानरराजाच्या विनंतीवरून त्याच्या वैराची कथा सांगितली.

रामायावेदितं सर्वं प्रणयात् दुःखितेन च । प्रतिज्ञातञ्च रामेण तदा वालिवधं प्रति ॥१-१-

दुःखी आणि प्रेमळ सुग्रीवाने सर्व काही रामाला सांगितले. तेव्हा रामाने वालीचा वध करण्याचे वचन दिले.

वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः । सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे ॥१-१-

मग वानर सुग्रीवाने वालीचे सामर्थ्य रामाला सांगितले. पण त्याला नेहमीच रामाच्या पराक्रमाबद्दल शंका वाटत होती.

राघवप्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम् । दर्शयामास सुग्रीवः महापर्वतसन्निभम् ॥१-१-

रामावर विश्वास बसावा म्हणून सुग्रीवाने डुंदुभी नावाच्या पर्वतासारख्या मोठ्या मृतदेह दाखवला.

उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्ति महाबलः । पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप संपूर्णं दशयोजनम् ॥१-१-

महाबाहू रामाने हसत तो मृतदेह पाहिला आणि आपल्या पायाच्या अंगठ्याने तो पूर्ण दहा योजन दूर फेकला.

बिभेद च पुनस्सालान् सप्तैकेन महेषुणा । गिरिं रसातलञ्चैव जनयन् प्रत्ययं तथा ॥१-१-

पुन्हा एकदा, रामाने एका मोठ्या बाणाने सात साळ वृक्ष, एक डोंगर आणि पाताळ फोडले, आणि त्यामुळे सुग्रीवाचा विश्वास बसला.

ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तस्स महाकपिः । किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा ॥१-१-

मग आनंदी आणि विश्वासू झालेला महावानर रामासोबत किष्किंधेच्या गुहेकडे गेला.

ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः । तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः ॥१-१-

मग सुवर्णवर्णाचा श्रेष्ठ वानर सुग्रीव मोठ्याने गर्जला. त्या प्रचंड आवाजाने वानरांचा राजा वाली बाहेर आला.

अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः । निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः ॥१-१-

तारेशी सल्ला करून वाली सुग्रीवाशी भेटायला आला. तिथे रामाने एका बाणाने त्याचा वध केला.

ततः सुग्रीववचनात् हत्वा वालिनमाहवे । सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् ॥१-१-

मग सुग्रीवाच्या विनंतीवरून, रामाने युद्धात वालीचा वध केला आणि सुग्रीवाला पुन्हा त्या राज्यावर बसवले.

स च सर्वान् समानीय वानरान् वानरर्षभः । दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम् ॥१-१-

मग वानरांचा श्रेष्ठ सुग्रीवाने सर्व वानरांना एकत्र बोलावले आणि जनकनंदिनी सीतेचा शोध घेण्यासाठी त्यांना सर्व दिशांना पाठवले.

ततो गृध्रस्य वचनात् संपातेर्हनुमान् बली । शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम् ॥१-१-

मग गृध्र संपातीच्या सांगण्यावरून बलवान हनुमंताने शंभर योजन रुंदीच्या खाऱ्या समुद्रावर उडी मारली.

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीम् अशोकवनिकां गताम् ॥१-१-

तेव्हा रावणाच्या अधिपत्याखाली असलेल्या लंका नगरीत पोहोचून, त्याने अशोकवनात गेलेली आणि चिंतेत मग्न असलेली सीता पाहिली.

निवेदयित्वाभिज्ञानं प्रवृत्तिं विनिवेद्य च । समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम् ॥१-१-

ओळखीचं चिन्ह दाखवून आणि घडामोडी सांगून, त्याने वैदेहीला धीर दिला आणि मग तोरण फोडलं.

पञ्च सेनाग्रगान् हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि । शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत् ॥१-१-

पाच सेनापती आणि सात मंत्र्यांची मुलं मारून, शूर अक्षयालाही ठार करून, अखेरीस तो पकडला गेला.

अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद् वरात् । मर्षयन् राक्षसान् वीरो यन्त्रिणस्तान् यदृच्छया ॥१-१-

पितामहाच्या वरामुळे आपली सुटका होईल हे जाणून, त्या वीराने राक्षसांनी बांधले तरीही ते सहन केलं.

ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम् ऋते सीताञ्च मैथिलीम् । रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः ॥१-१-

मग, सीता मैथिलीला वगळता, लंका नगरी जाळून, तो महाकपि रामाला आनंदाची बातमी सांगायला परत आला.

सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् । न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः ॥१-१-

तो महात्मा रामाजवळ गेला, त्याची प्रदक्षिणा केली आणि 'सीता दिसली' असं खरं-खरं सांगितलं.

ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः । समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः ॥१-१-

नंतर सुग्रीवासोबत जाऊन, त्यांनी मोठ्या समुद्राच्या काठी पोहोचून, सूर्यासारख्या तेजस्वी बाणांनी समुद्र हलवला.

दर्शयामास चात्मानं समुद्रः सरितां पतिः । समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ॥१-१-

नद्यांचा स्वामी समुद्र प्रकट झाला आणि त्याच्या सांगण्यावरून नलाने सेतू बांधला.

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे । रामः सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत् ॥१-१-

त्या सेतूवरून लंका नगरीत जाऊन, युद्धात रावणाचा वध केला आणि रामाने सीतेला परत मिळवून मनात मोठी लाज वाटली.

तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि । अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती ॥१-१-

मग रामाने लोकांसमोर सीतेला कठोर शब्द सांगितले, आणि सहन न होऊन, सत्यव्रती सीता अग्नीत प्रवेशली.

ततोऽग्निवचनात् सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम् । कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥१-१-

मग अग्नीच्या साक्षीने सीता निष्पाप आहे हे समजून, त्या महान कृत्यामुळे त्रैलोक्य आणि सर्व चराचर संतुष्ट झाले.