ധനുഷസ്തസ്യ വീര്യം ഹി ജിജ്ഞാസന്തോ മഹീക്ഷിതഃ । ന ശേകുരാരോപയിതും രാജപുത്രാ മഹാബലാഃ ॥൧-൩൧-
വില്ലിന്റെ ശക്തി അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച ശക്തശാലിയായ രാജകുമാരന്മാർക്ക് പോലും അതു കെട്ടാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
തദ്ധനുര്നരശാര്ദൂല മൈഥിലസ്യ മഹാത്മനഃ । തത്ര ദ്രക്ഷ്യസി കാകുത്സ്ഥ യജ്ഞം ച പരമാദ്ഭുതമ് ॥൧-൩൧-
നരശ്രേഷ്ഠാ, ആ വില്ല് മൈഥിലരാജാവായ മഹാത്മാവിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലാണ്; കാകുത്സ്ഥകുലജനായ നീ അവിടെ ആ വില്ലും അത്ഭുതകരമായ യാഗവും കാണും.
തദ്ധി യജ്ഞഫലം തേന മൈഥിലേനോത്തമം ധനുഃ । യാചിതം നരശാര്ദൂല സുനാഭം സര്വദൈവതൈഃ ॥൧-൩൧-
നരശ്രേഷ്ഠാ, ദേവന്മാർ എല്ലാം സ്തുതിച്ച മൈഥിലരാജാവ് യാഗഫലമായി ആ ഉത്തമവില്ല് ചോദിച്ചു ലഭിച്ചവനാണ്.
ആയാഗഭൂതം നൃപതേസ്തസ്യ വേശ്മനി രാഘവ । അര്ചിതം വിവിധൈര്ഗന്ധൈര്ധൂപൈശ്ചാഗുരുഗന്ധിഭിഃ ॥൧-൩൧-൧൩ ഏവമുക്ത്വാ മുനിവരഃ പ്രസ്ഥാനമകരോത് തദാ । സര്ഷിസങ്ഘഃ സകാകുത്സ്ഥ ആമന്ത്ര്യ വനദേതാഃ ॥൧-൩൧-
രാഘവാ, ആ വില്ല് രാജാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പുണ്യവസ്തുവായി സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; പലവിധ സുഗന്ധങ്ങളും അഗുരുവാസനയുള്ള ധൂപങ്ങളും കൊണ്ട് അതിനെ ആദരിക്കുന്നു.
സ്വസ്തി വോഽസ്തു ഗമിഷ്യാമി സിദ്ധഃ സിദ്ധാശ്രമാദഹമ് । ഉത്തരേ ജാഹ്നവീതീരേ ഹിമവന്തം ശിലോച്ചയമ് ॥൧-൩൧-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹർഷി അപ്പോൾ സകല ഋഷികളും കാകുത്സ്ഥനും കൂടെ കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരെ വിടപറഞ്ഞ് യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറായി.
ഇത്യുക്ത്വാ മുനിശാര്ദൂലഃ കൌശികഃ സ തപോധനഃ । ഉത്തരാം ദിശമുദ്ദിശ്യ പ്രസ്ഥാതുമുപചക്രമേ ॥൧-൩൧-
കൗശികനായ അതി തപസ്സുള്ള മഹർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, 'എല്ലാവർക്കും ആശംസകൾ; ഞാൻ സിദ്ധാശ്രമത്തിൽ നിന്ന് ഉത്തരഭാഗത്തുള്ള ജാഹ്നവീതീരത്തേക്കും ഹിമവാന്റെ പാറക്കൂട്ടങ്ങളിലേക്കും പോകുന്നു' എന്നു പറഞ്ഞു യാത്ര തുടങ്ങി.
തം വ്രജന്തം മുനിവരമന്വഗാദനുസാരിണാമ് । ശകടീശതമാത്രം തു പ്രയാണേ ബ്രഹ്മവാദിനാമ് ॥൧-൩൧-
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കൗശികൻ ഉത്തരദിശയിലേക്ക് യാത്ര ആരംഭിച്ചു.
മൃഗപക്ഷിഗണാശ്ചൈവ സിദ്ധാശ്രമനിവാസിനഃ । അനുജഗ്മുര്മഹാത്മാനം വിശ്വാമിത്രം തപോധനമ് ॥൧-൩൧-
മഹർഷി യാത്രചെയ്യുമ്പോൾ, വേദപാരായണികൾ ആയ അനുയായികൾ ശതം കാറുകൾ നീളുന്ന ദൂരം അവനെ അനുഗമിച്ചു.
നിവര്തയാമാസ തതഃ സ ഋഷി സന്ഘഃ സ പക്ഷിണഃ । തേ ഗത്വാ ദൂരമ് അധ്വാനമ് ലമ്ബമാനേ ദിവാകരേ ॥൧-൩൧-
സിദ്ധാശ്രമത്തിൽ താമസിക്കുന്ന മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും മഹാത്മാവായ തപസ്സുകാരനായ വിശ്വാമിത്രനെ പിന്തുടർന്നു.
തേഽസ്തം ഗതേ ദിനകരേ സ്നാത്വാ ഹുതഹുതാശനാഃ । വിശ്വാമിത്രം പുരസ്കൃത്യ നിഷേദുരമിതൌജസഃ ॥൧-൩൧-
അവരൊക്കെ ദീർഘദൂരം നടന്ന ശേഷം സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ, ഋഷിസംഘവും പക്ഷികളും തിരിച്ചു പോയി.
രാമോഽപി സഹസൌമിത്രിര്മുനീംസ്താനഭിപൂജ്യ ച । അഗ്രതോ നിഷസാദാഥ വിശ്വാമിത്രസ്യ ധീമതഃ ॥൧-൩൧-
സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ, അവർ കുളിച്ച് ഹോമം നടത്തി; അതിനുശേഷം വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽ വെച്ച് അതിശക്തിയുള്ളവർ ഇരുന്ന് വിശ്രമിച്ചു.
അഥ രാമോ മഹാതേജാ വിശ്വാമിത്രം തപോധനമ് । പപ്രച്ഛ മുനിശാര്ദൂലം കൌതൂഹലസമന്വിതമ് ॥൧-൩൧-
രാമനും സൗമിത്രിയും മഹർഷിമാരെ ആദരിച്ച്, ധീരനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ മുന്നിൽ ഇരുന്നു.
ഭഗവന് കോ ന്വയം ദേശഃ സമൃദ്ധവനശോഭിതഃ । ശ്രോതുമിച്ഛാമി ഭദ്രം തേ വക്തുമര്ഹസി തത്ത്വതഃ ॥൧-൩൧-
അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ, തപസ്സിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രനോട് ആസക്തിയോടെ ചോദിച്ചു:
ചോദിതോ രാമവാക്യേന കഥയാമാസ സുവ്രതഃ । തസ്യ ദേശസ്യ നിഖിലമൃഷിമധ്യേ മഹാതപാഃ ॥൧-൩൧-
'ഭഗവൻ, ഈ സമൃദ്ധമായ വനങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ദേശം ഏതാണ്? ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി സത്യമായി പറയണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു.'
thumb|ദ്വാത്രിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ ദ്വാത്രിംശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
രാമന്റെ വാക്കുകൾക്കനുസരിച്ച്, സദാചാരിയായ മഹർഷി ഋഷിസംഘത്തിന്റെ മദ്ധ്യേ ആ ദേശത്തെക്കുറിച്ച് എല്ലാം വിശദമായി പറയാൻ തുടങ്ങി.
ബ്രഹ്മയോനിര്മഹാനാസീത് കുശോ നാമ മഹാതപാഃ । അക്ലിഷ്ടവ്രതധര്മജ്ഞഃ സജ്ജനപ്രതിപൂജകഃ ॥൧-൩൨-
ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്നു ജനിച്ച, വലിയ തപസ്സുള്ള, കുശ എന്ന മഹാത്മാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൻ വ്രതങ്ങളിൽ അചഞ്ചലനും, ധർമ്മത്തിൽ നിപുണനും, നല്ലവരിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനുമായിരുന്നു.
സ മഹാത്മാ കുലീനായാം യുക്തായാം സുമഹാബലാന് । വൈദര്ഭ്യാം ജനയാമാസ ചതുരഃ സദൃശാന് സുതാന് ॥൧-൩൨-
ആ മഹാത്മാവ്, വലിയ ബലമുള്ള, ഉചിതമായ ഒരു വൈദർഭ്യ സ്ത്രീയുമായി ചേർന്ന്, തനിക്കു തുല്യമായ നാലു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു.
കുശാമ്ബം കുശനാഭം ച അസൂര്തരജസം വസുമ് । ദീപ്തിയുക്താന് മഹോത്സാഹാന് ക്ഷത്രധര്മചികീര്ഷയാ ॥൧-൩൨-
കുശാംഭൻ, കുശനാഭൻ, അസൂർത്തരജസ്, വസു — ഇവർക്ക് അങ്ങനെ പേരുകൾ. ഇവർ പ്രകാശമുള്ളവരും, ഉത്സാഹമുള്ളവരും, ക്ഷത്രിയരുടെ കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചവരുമായിരുന്നു.
താനുവാച കുശഃ പുത്രാന് ധര്മിഷ്ഠാന് സത്യവാദിനഃ । ക്രിയതാം പാലനം പുത്രാ ധര്മം പ്രാപ്സ്യഥ പുഷ്കലമ് ॥൧-൩൨-
കുശൻ തന്റെ പുത്രന്മാരോട് പറഞ്ഞു: 'മക്കളേ, നിങ്ങൾ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവരും സത്യവാദികളുമാണ്. നിങ്ങൾ നല്ലതുപോലെ രാജ്യം ഭരിച്ചാൽ, ധർമ്മം പാലിച്ചാൽ, വലിയ പുണ്യം ലഭിക്കും.'
കുശസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ ചത്വാരോ ലോകസത്തമാഃ । നിവേശം ചക്രിരേ സര്വേ പുരാണാം നൃവരാസ്തദാ ॥൧-൩൨-
കുശന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ആ നാലു മഹാന്മാരും, അന്നത്തെ രാജകുമാരന്മാർ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടേതായ നഗരങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു.
കുശാമ്ബസ്തു മഹാതേജാഃ കൌശാമ്ബീമകരോത് പുരീമ് । കുശനാഭസ്തു ധര്മാത്മാ പുരം ചക്രേ മഹോദയമ് ॥൧-൩൨-
വലിയ തേജസ്സുള്ള കുശാംഭൻ കൗശാംബി നഗരം സ്ഥാപിച്ചു. ധർമ്മാത്മാവായ കുശനാഭൻ മഹോദയ നഗരം നിർമ്മിച്ചു.
അസൂര്തരജസോ നാമ ധര്മാരണ്യം മഹീപതിഃ । ചക്രേ പുരവരം രാജാ വസുനാമ ഗിരിവ്രജമ് ॥൧-൩൨-
അസൂർത്തരജസ് എന്ന രാജാവ് ധർമ്മാരണ്യ നഗരം നിർമ്മിച്ചു. വസു എന്ന രാജാവ് ഗിരിവ്രജം എന്ന ഉത്തമ നഗരം സ്ഥാപിച്ചു.
ഏഷാ വസുമതീ രാമ വസോസ്തസ്യ മഹാത്മനഃ । ഏതേ ശൈലവരാഃ പഞ്ച പ്രകാശന്തേ സമന്തതഃ ॥൧-൩൨-
രാമാ, ഈ ഭൂമി വസു എന്ന മഹാത്മാവിന്റെ ദേശമാണ്. ചുറ്റും ഈ അഞ്ചു ഉത്തമ പർവതങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സുമാഗധീ നദീ രമ്യാ മാഗധാന് വിശ്രുതാഽഽയയൌ । പഞ്ചാനാം ശൈലമുഖ്യാനാം മധ്യേ മാലേവ ശോഭതേ ॥൧-൩൨-
സുമാഗധി എന്ന മനോഹരമായ നദി, മാഗധർക്ക് പ്രശസ്തമായത്, ഈ അഞ്ചു പ്രധാന പർവതങ്ങളുടെ നടുവിൽ ഒരു ഹാരമായി ഭംഗിയായി ഒഴുകുന്നു.
സൈഷാ ഹി മാഗധീ രാമ വസോസ്തസ്യ മഹാത്മനഃ । പൂര്വാഭിചരിതാ രാമ സുക്ഷേത്രാ സസ്യമാലിനീ ॥൧-൩൨-
രാമാ, ഇതാണ് വസു മഹാത്മാവിന്റെ മാഗധി നദി. ഈ പ്രദേശം പഴയകാലം മുതൽ ജനങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിട്ടുള്ളതും, നല്ല വിളവു ലഭിക്കുന്നതും, ധാന്യസമൃദ്ധിയുള്ളതുമാണ്.
കുശനാഭസ്തു രാജര്ഷിഃ കന്യാശതമനുത്തമമ് । ജനയാമാസ ധര്മാത്മാ ഘൃതാച്യാം രഘുനന്ദന ॥൧-൩൨-
കുശനാഭൻ എന്ന രാജർഷി, ധർമ്മപരനായവൻ, ഘൃതാചി എന്ന അപ്സരസ്സിൽ നിന്ന്, രഘുവംശജനായ രാമാ, ഒരു നൂറ് അതുല്യമായ പുത്രിമാരെ ജനിപ്പിച്ചു.
താസ്തു യൌവനശാലിന്യോ രൂപവത്യഃ സ്വലങ്കൃതാഃ । ഉദ്യാനഭൂമിമാഗമ്യ പ്രാവൃഷീവ ശതഹ്രദാഃ ॥൧-൩൨-
അവൾക്കാർ, യൗവനവും സൗന്ദര്യവും നിറഞ്ഞവരായി, മനോഹരമായി അലങ്കരിച്ചവരായി, ഒരു നൂറ് നദികൾ മഴക്കാലത്ത് ഒഴുകുന്നതുപോലെ, ഉദ്യാനഭൂമിയിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
ഗായന്ത്യോ നൃത്യമാനാശ്ച വാദയന്ത്യസ്തു രാഘവ । ആമോദം പരമം ജഗ്മുര്വരാഭരണഭൂഷിതാഃ ॥൧-൩൨-
അവർ പാട്ടുപാടി, നൃത്തം ചെയ്തു, വാദ്യങ്ങൾ വായിച്ചു, രാഘവാ, ഉത്തമാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച്, പരമാനന്ദം അനുഭവിച്ചു.
അഥ താശ്ചാരുസര്വാങ്ഗ്യോ രൂപേണാപ്രതിമാ ഭുവി । ഉദ്യാനഭൂമിമാഗമ്യ താരാ ഇവ ഘനാന്തരേ ॥൧-൩൨-
അപ്പോൾ, ഭൂമിയിൽ അപരിമിതമായ സൗന്ദര്യമുള്ള ആ യുവതികൾ, ഉദ്യാനഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവർ മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ തിളങ്ങുന്ന നക്ഷത്രങ്ങൾപോലെയായിരുന്നു.
താഃ സര്വാ ഗുണസമ്പന്നാ രൂപയൌവനസംയുതാഃ । ദൃഷ്ട്വാ സര്വാത്മകോ വായുരിദം വചനമബ്രവീത് ॥൧-൩൨-
അവരുടെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും, സൗന്ദര്യവും, യൗവനവും കണ്ട ശേഷം, സർവ്വാത്മാവായ വായു ദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: