പ്രാപ്യ ദുഃഖം വനേ ശ്യാമാ മാം മന്മഥവികര്ശിതമ്। നഷ്ടദുഃഖേവ ഹൃഷ്ടേവ സാധ്വീ സാധ്വഭ്യഭാഷത
കാട്ടിൽ ദുഃഖവും പ്രണയവേദനയും അനുഭവിക്കുന്ന എന്നെ കണ്ടപ്പോൾ, കറുത്ത നിറമുള്ള ആ സദ്വൃത്തയായ സ്ത്രീ, ദുഃഖം വിട്ടുമാറിയതുപോലെ സന്തോഷത്തോടെ എന്നോട് സംസാരിച്ചു.
കിം നു വക്ഷ്യാമ്യയോധ്യായാം കൌസല്യാം ഹി നൃപാത്മജ। ക്വ സാ സ്നുഷേതി പൃച്ഛന്തീം കഥം ചാപി മനസ്വിനീമ്
രാജകുമാരാ, അയോധ്യയിൽ കൌസല്യാ 'എവിടെയാണ് എന്റെ മരുമകൾ?' എന്ന് ചോദിച്ചാൽ, ആ മനോഹരിയും ധീരയുമായവളോട് ഞാൻ എന്താണ് പറയാൻ?
ഗച്ഛ ലക്ഷ്മണ പശ്യ ത്വം ഭരതം ഭ്രാതൃവത്സലമ്। നഹ്യഹം ജീവിതും ശക്തസ്താമൃതേ ജനകാത്മജാമ്
ലക്ഷ്മണാ, നീ പോയി സഹോദരസ്നേഹമുള്ള ഭരതനെ കാണു. ഞാൻ ജനകന്റെ മകളില്ലാതെ ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഇതി രാമം മഹാത്മാനം വിലപന്തമനാഥവത്। ഉവാച ലക്ഷ്മണോ ഭ്രാതാ വചനം യുക്തമവ്യയമ്
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ രാമൻ അനാഥനായി ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുമ്പോൾ, സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ ഉചിതവും ഉറപ്പുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
സംസ്തമ്ഭ രാമ ഭദ്രം തേ മാ ശുചഃ പുരുഷോത്തമ। നേദൃശാനാം മതിര്മന്ദാ ഭവത്യകലുഷാത്മനാമ്
രാമാ, മനസ്സു പിടിച്ചു നിൽക്കു. നിനക്ക് സുഖം ഉണ്ടാകട്ടെ. മഹാനായവനേ, ദു:ഖിക്കേണ്ട. ശുദ്ധമായ മനസ്സുള്ളവർക്കു ഇങ്ങനെ ദു:ഖകരമായ ചിന്തകൾ വരാറില്ല.
സ്മൃത്വാ വിയോഗജം ദുഃഖം ത്യജ സ്നേഹം പ്രിയേ ജനേ। അതിസ്നേഹപരിഷ്വങ്ഗാദ് വര്തിരാര്ദ്രാപി ദഹ്യതേ
വേർപാടിന്റെ ദു:ഖം ഓർത്തു, പ്രിയപ്പെട്ടവരോടുള്ള അതിയായ സ്നേഹം വിട്ടുകളയണം. തീയിൽ അമിതമായി ചേർന്ന ചിതലുപോലെ, അതിയായ സ്നേഹവും ദഹിപ്പിക്കും.
യദി ഗച്ഛതി പാതാലം തതോഽഭ്യധികമേവ വാ। സര്വഥാ രാവണസ്താത ന ഭവിഷ്യതി രാഘവ
അവൻ പാതാളത്തിലേക്കോ അതിനേക്കാൾ അകലെക്കോ പോയാലും, രാഘവാ, രാവണൻ നിന്നിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ കഴിയില്ല.
പ്രവൃത്തിര്ലഭ്യതാം താവത് തസ്യ പാപസ്യ രക്ഷസഃ। തതോ ഹാസ്യതി വാ സീതാം നിധനം വാ ഗമിഷ്യതി
ആ പാപിയായ രാക്ഷസന്റെ സ്ഥാനം ആദ്യം കണ്ടെത്തണം. പിന്നെ അവൻ സീതയെ വിട്ടയയ്ക്കുകയോ അല്ലെങ്കിൽ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങുകയോ ചെയ്യും.
യദി യാതി ദിതേര്ഗര്ഭം രാവണം സഹ സീതയാ। തത്രാപ്യേനം ഹനിഷ്യാമി ന ചേദ് ദാസ്യതി മൈഥിലീമ്
രാവണൻ സീതയുമായി ദിതിയുടെ ഗർഭത്തിലേക്കു പോയാലും, മൈഥിലിയെ തിരികെ നൽകാതെ ഇരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടെപോലും ഞാൻ അവനെ സംഹരിക്കും.
സ്വാസ്ഥ്യം ഭദ്രം ഭജസ്വാര്യ ത്യജ്യതാം കൃപണാ മതിഃ। അര്ഥോ ഹി നഷ്ടകാര്യാര്ഥൈരയത്നേനാധിഗമ്യതേ
ആര്യാ, മനസ്സു ശാന്തമാക്കൂ, ദു:ഖകരമായ ചിന്തകൾ ഉപേക്ഷിക്കൂ. ശ്രമം കൂടാതെ നഷ്ടപ്പെട്ട കാര്യങ്ങൾ തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഉത്സാഹോ ബലവാനാര്യ നാസ്ത്യുത്സാഹാത് പരം ബലമ്। സോത്സാഹസ്യ ഹി ലോകേഷു ന കിംചിദപി ദുര്ലഭമ്
ഊർജ്ജം വലിയ ശക്തിയാണ്, മഹാനേ. ഊർജ്ജത്തേക്കാൾ വലിയ ശക്തി ഇല്ല. ഉത്സാഹമുള്ളവർക്കു ലോകത്തിൽ ഒന്നും പ്രാപിക്കാനാവാത്തതില്ല.
ഉത്സാഹവന്തഃ പുരുഷാ നാവസീദന്തി കര്മസു। ഉത്സാഹമാത്രമാശ്രിത്യ പ്രതിലപ്സ്യാമ ജാനകീമ്
ഊർജ്ജമുള്ള പുരുഷന്മാർ പ്രവർത്തികളിൽ ഒരിക്കലും തളരുന്നില്ല. നമുക്ക് ഉത്സാഹം മാത്രം ആശ്രയിച്ച് സീതയെ തിരികെ നേടാം.
ത്യജതാം കാമവൃത്തത്വം ശോകം സംന്യസ്യ പൃഷ്ഠതഃ। മഹാത്മാനം കൃതാത്മാനമാത്മാനം നാവബുധ്യസേ
കാമവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ദുഃഖം പിന്നിൽ വച്ച്, നീ മഹാത്മാവും ആത്മസംയമനമുള്ളവനും ആയിരിക്കുന്നതിനെ നീ തന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
ഏവം സമ്ബോധിതസ്തേന ശോകോപഹതചേതനഃ। ത്യജ്യ ശോകം ച മോഹം ച രാമോ ധൈര്യമുപാഗമത്
അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ മനസ്സോടെ രാമൻ ദുഃഖവും മോഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്തു.
സോഽഭ്യതിക്രാമദവ്യഗ്രസ്താമചിന്ത്യപരാക്രമഃ। രാമഃ പമ്പാം സുരുചിരാം രമ്യാം പാരിപ്ലവദ്രുമാമ്
അപ്രമേഹമായ വീര്യശാലിയായ രാമൻ, മനസ്സിൽ അലക്ഷ്യം ഇല്ലാതെ, മനോഹരമായ വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പമ്പാനദി കടന്നു.
നിരീക്ഷമാണഃ സഹസാ മഹാത്മാ സര്വം വനം നിര്ഝരകന്ദരം ച। ഉദ്വിഗ്നചേതാഃ സഹ ലക്ഷ്മണേന വിചാര്യ ദുഃഖോപഹതഃ പ്രതസ്ഥേ
മഹാത്മാവായ രാമൻ, അപ്രത്യക്ഷമായ ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ മനസ്സോടെ, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കാടും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും ഗുഹകളും ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ നോക്കി യാത്ര തുടർന്നു.
തം മത്തമാതങ്ഗവിലാസഗാമീ ഗച്ഛന്തമവ്യഗ്രമനാ മഹാത്മാ। സ ലക്ഷ്മണോ രാഘവമിഷ്ടചേഷ്ടോ രരക്ഷ ധര്മേണ ബലേന ചൈവ
മത്തായാന്റെ സുന്ദരമായ നടപ്പിൽ, മനസ്സിൽ അലക്ഷ്യം ഇല്ലാതെ നടന്ന രാമനെ, ഇഷ്ടപ്രവർത്തനമുള്ള ലക്ഷ്മണൻ, ധർമ്മത്താലും ശക്തിയാലും കാത്തു.
താവൃഷ്യമൂകസ്യ സമീപചാരീ ചരന് ദദര്ശാദ്ഭുതദര്ശനീയൌ। ശാഖാമൃഗാണാമധിപസ്തരസ്വീ വിതത്രസേ നൈവ വിചേഷ്ട ചേഷ്ടാമ്
അവർ ഋശ്യമൂകപർവ്വതത്തിന്റെ സമീപത്ത് ചുറ്റി നടക്കുമ്പോൾ, അത്ഭുതകരമായ രൂപമുള്ള രണ്ട് വാനരനേതാക്കളെ കണ്ടു. അവരുടെ വരവിൽ ആ വാനരന്മാർ ഭയപ്പെട്ടില്ല, ചലിച്ചുമില്ല.
സ തൌ മഹാത്മാ ഗജമന്ദഗാമീ ശാഖാമൃഗസ്തത്ര ചരംശ്ചരന്തൌ। ദൃഷ്ട്വാ വിഷാദം പരമം ജഗാമ ചിന്താപരീതോ ഭയഭാരഭഗ്നഃ
അവിടെ, മന്ദഗതിയിലുള്ള ആനപോലെ നടക്കുന്ന മഹാത്മാവായ വാനരനേതാവ്, അവരെ കണ്ട്, അതിയായ ഭയത്തിലും ചിന്തയിലും ആകുലനായി, ആഴത്തിലുള്ള വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങി.
തമാശ്രമം പുണ്യസുഖം ശരണ്യം സദൈവ ശാഖാമൃഗസേവിതാന്തമ്। ത്രസ്താശ്ച ദൃഷ്ട്വാ ഹരയോഽഭിജഗ്മു- ര്മഹൌജസൌ രാഘവലക്ഷ്മണൌ തൌ
രാഘവനും ലക്ഷ്മണനും എന്ന രണ്ടു മഹാശക്തന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, ഭയപ്പെട്ട വാനരന്മാർ എല്ലായ്പ്പോഴും വാനരന്മാർ വസിക്കുന്ന, പുണ്യവും സുഖകരവും ശരണ്യവുമായ ആ ആശ്രമത്തേക്കു ഓടി.
thumb|ദ്വിതീയഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ദ്വിതീയഃ സര്ഗഃ ॥൪-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ കിഷ്കിന്ദാകാണ്ഡത്തിലെ രണ്ടാം സർഗ്ഗം കേൾക്കൂ.
തൌ തു ദൃഷ്ട്വാ മഹാത്മാനൌ ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ। വരായുധധരൌ വീരൌ സുഗ്രീവഃ ശങ്കിതോഽഭവത്
രാമനും ലക്ഷ്മണനും എന്ന മഹാത്മാക്കളായ സഹോദരന്മാരെ, ഉത്തമ ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ള വീരന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, സുഗ്രീവൻ ഭയപ്പെട്ടു.
നൈവ ചക്രേ മനഃ സ്ഥാതും വീക്ഷമാണൌ മഹാബലൌ। കപേഃ പരമഭീതസ്യ ചിത്തം വ്യവസസാദ ഹ
അവരെ നോക്കി, അതിവലിയ ശക്തിയുള്ളവരാണെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ, ആ വാനരൻ അവിടെ നിൽക്കാൻ മനസ്സില്ലാതെ, അതിയായ ഭയത്തിൽ മനസ്സു തളർന്നു.
ചിന്തയിത്വാ സ ധര്മാത്മാ വിമൃശ്യ ഗുരുലാഘവമ്। സുഗ്രീവഃ പരമോദ്വിഗ്നഃ സര്വൈസ്തൈര്വാനരൈഃ സഹ
സ്ഥിതിയുടെ ഗുരുത്വവും ലഘുത്വവും ആലോചിച്ച്, ധർമ്മാത്മാവായ സുഗ്രീവനും അവന്റെ എല്ലാ വാനരസുഹൃത്തുക്കളും അതിയായി ഉത്കണ്ഠയിൽ ആകുകയായിരുന്നു.
തതഃ സ സചിവേഭ്യസ്തു സുഗ്രീവഃ പ്ലവഗാധിപഃ। ശശംസ പരമോദ്വിഗ്നഃ പശ്യംസ്തൌ രാമലക്ഷ്മണൌ
പിന്നീട് വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ, അതിയായ ഉത്കണ്ഠയോടെ, രാമനും ലക്ഷ്മണനും നോക്കിക്കൊണ്ടു, തന്റെ മന്ത്രിമാരോട് ഈ കാര്യങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
ഏതൌ വനമിദം ദുര്ഗം വാലിപ്രണിഹിതൌ ധ്രുവമ്। ഛദ്മനാ ചീരവസനൌ പ്രചരന്താവിഹാഗതൌ
വാലിയുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, ഈ കഠിനമായ കാട്ടിൽ ഇവർ വന്നതായിരിക്കണം. സന്ന്യാസവേഷം ധരിച്ച്, ഇവർ ഇവിടെ ഒളിച്ചുനടക്കുകയാണ്.
തതഃ സുഗ്രീവസചിവാ ദൃഷ്ട്വാ പരമധന്വിനൌ। ജഗ്മുര്ഗിരിതടാത് തസ്മാദന്യച്ഛിഖരമുത്തമമ്
പിന്നീട്, ഉത്തമ ധനുര്വ്വാന്മാരായ അവരെ കണ്ടപ്പോൾ, സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിമാർ ആ മലയുടെ ഇടതരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ഉന്നതമായ കൊടുമുടിയിലേക്ക് മാറി.
തേ ക്ഷിപ്രമഭിഗമ്യാഥ യൂഥപാ യൂഥപര്ഷഭമ്। ഹരയോ വാനരശ്രേഷ്ഠം പരിവാര്യോപതസ്ഥിരേ
വേഗത്തിൽ അവിടെയെത്തിയ വാനരനേതാക്കൾ, വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവനെ ചുറ്റി, അവനെ സമീപിച്ചു.
ഏവമേകായനഗതാഃ പ്ലവമാനാ ഗിരേര്ഗിരിമ്। പ്രകമ്പയന്തോ വേഗേന ഗിരീണാം ശിഖരാണി ച
അങ്ങനെ ഒരേ വരിയിലായി മുന്നേറി, കുരങ്ങുകൾ പർവതം മുതൽ പർവതത്തിലേക്ക് ചാടിക്കൊണ്ടു പോയപ്പോൾ അവരുടെ വേഗത്തിൽ പർവതശിഖരങ്ങൾ കുലുങ്ങി.
തതഃ ശാഖാമൃഗാഃ സര്വേ പ്ലവമാനാ മഹാബലാഃ। ബഭഞ്ജുശ്ച നഗാംസ്തത്ര പുഷ്പിതാന് ദുര്ഗമാശ്രിതാന്
അതിനുശേഷം അതി ശക്തിയുള്ള എല്ലാ കുരങ്ങുകളും അവിടെ ചാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, കഷ്ടംകൂടിയിടങ്ങളിൽ വളർന്നിരുന്ന പൂക്കളുള്ള മരങ്ങൾ തകർത്തു.