ബ്രൂഹി ബ്രൂഹീതി രാമസ്യ ബ്രുവാണസ്യ കൃതാഞ്ജലേഃ। ത്യക്ത്വാ ശരീരം ഗൃധ്രസ്യ പ്രാണാ ജഗ്മുര്വിഹായസമ്
‘പറയൂ, പറയൂ’ എന്ന് കയ്യുകൂപ്പി രാമൻ ആവർത്തിച്ചപ്പോൾ, കഴുകന്റെ ജീവൻ ശരീരം വിട്ട് ആകാശത്തേക്ക് പോയി.
സ നിക്ഷിപ്യ ശിരോ ഭൂമൌ പ്രസാര്യ ചരണൌ തഥാ। വിക്ഷിപ്യ ച ശരീരം സ്വം പപാത ധരണീതലേ
തല നിലത്തു വച്ച്, കാലുകൾ നീട്ടി, ശരീരം അകറ്റി, അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു.
തം ഗൃധ്രം പ്രേക്ഷ്യ താമ്രാക്ഷം ഗതാസുമചലോപമമ്। രാമഃ സുബഹുഭിര്ദുഃഖൈര്ദീനഃ സൌമിത്രിമബ്രവീത്
താമ്രവണ്ണക്കണ്ണുകളുള്ള, ജീവൻ വിട്ടു കിടക്കുന്ന, പർവതംപോലെ അചഞ്ചലമായ ആ കഴുകനെ കണ്ടു, അനേകം ദുഃഖങ്ങളിൽ അലഞ്ഞ രാമൻ സുമിത്രപുത്രനോടു പറഞ്ഞു:
ബഹൂനി രക്ഷസാം വാസേ വര്ഷാണി വസതാ സുഖമ്। അനേന ദണ്ഡകാരണ്യേ വിശീര്ണമിഹ പക്ഷിണാ
രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിൽ വർഷങ്ങളോളം സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ച ഈ പക്ഷി, ഈ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ ഇപ്പോൾ നശിച്ചുകിടക്കുന്നു.
അനേകവാര്ഷികോ യസ്തു ചിരകാലസമുത്ഥിതഃ। സോഽയമദ്യ ഹതഃ ശേതേ കാലോ ഹി ദുരതിക്രമഃ
വർഷങ്ങളോളം ജീവിച്ച്, ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ് ഉയിർത്തെഴുന്നേറ്റവൻ, ഇന്ന് കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു; കാരണം, കാലത്തെ മറികടക്കാൻ ആരാലും കഴിയില്ല.
പശ്യ ലക്ഷ്മണ ഗൃധ്രോഽയമുപകാരീ ഹതശ്ച മേ। സീതാമഭ്യവപന്നോ ഹി രാവണേന ബലീയസാ
ലക്ഷ്മണാ, ഈ കഴുകൻ എന്റെ ഉപകാരിക്ക്, രാവണൻ ശക്തനായവൻ സീതയെ പിടിച്ചപ്പോൾ അവളെ കണ്ടു, ഇപ്പോൾ അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.
ഗൃധ്രരാജ്യം പരിത്യജ്യ പിതൃപൈതാമഹം മഹത്। മമ ഹേതോരയം പ്രാണാന് മുമോച പതഗേശ്വരഃ
പിതാവിലും മുത്തശ്ശനിലും നിന്നുള്ള വലിയ കഴുകരാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, എന്റെ കാരണത്താൽ ഈ പക്ഷിരാജാവ് ജീവൻ വിട്ടു.
സര്വത്ര ഖലു ദൃശ്യന്തേ സാധവോ ധര്മചാരിണഃ। ശൂരാഃ ശരണ്യാഃ സൌമിത്രേ തിര്യഗ്യോനിഗതേഷ്വപി
സൗമിത്രേ, ധർമ്മപഥത്തിൽ നടക്കുന്ന സദാചാരികളും വീരരും അഭയം നൽകുന്നവരും എല്ലായിടത്തും കാണാം—even മൃഗരൂപത്തിൽ ജനിച്ചവരിലും.
സീതാഹരണജം ദുഃഖം ന മേ സൌമ്യ തഥാഗതമ്। യഥാ വിനാശോ ഗൃധ്രസ്യ മത്കൃതേ ച പരംതപ
സീതയെ അപഹരിച്ച ദുഃഖം എന്നെ അത്രയൊന്നും ബാധിച്ചില്ല, സൗമ്യ, എങ്കിൽ ഈ കഴുകൻ എന്റെ കാരണത്താൽ നശിച്ച ദുഃഖം അതിൽ കൂടുതലാണ്.
രാജാ ദശരഥഃ ശ്രീമാന് യഥാ മമ മഹായശാഃ। പൂജനീയശ്ച മാന്യശ്ച തഥായം പതഗേശ്വരഃ
എന്റെ പിതാവായ മഹാശയനായ ദശരഥമഹാരാജാവിനെപോലെ തന്നെ, ഈ പക്ഷിരാജാവും ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്.
സൌമിത്രേ ഹര കാഷ്ഠാനി നിര്മഥിഷ്യാമി പാവകമ്। ഗൃധ്രരാജം ദിധക്ഷ്യാമി മത്കൃതേ നിധനം ഗതമ്
സൗമിത്രേ, നീ മരങ്ങൾ കൊണ്ടുവരിക; ഞാൻ അഗ്നി തെളിച്ച്, എന്റെ കാരണത്താൽ മരിച്ച കഴുകരാജാവിനെ ദഹിപ്പിക്കും.
നാഥം പതഗലോകസ്യ ചിതിമാരോപയാമ്യഹമ്। ഇമം ധക്ഷ്യാമി സൌമിത്രേ ഹതം രൌദ്രേണ രക്ഷസാ
പക്ഷികളുടെ ലോകത്തിന് രക്ഷകനായ ഇവനെ ഞാൻ ചിതയിൽ ഇടുന്നു; ക്രൂരനായ രാക്ഷസൻ കൊല്ലപ്പെട്ട ഈ കഴുകനെ ഞാൻ ദഹിപ്പിക്കും, സൗമിത്രേ.
യാ ഗതിര്യജ്ഞശീലാനാമാഹിതാഗ്നേശ്ച യാ ഗതിഃ। അപരാവര്തിനാം യാ ച യാ ച ഭൂമിപ്രദായിനാമ്
യജ്ഞങ്ങളിൽ ഭക്തിയോടെ പങ്കെടുക്കുന്നവർക്കും, അഹിതാഗ്നി സംരക്ഷിക്കുന്നവർക്കും, ഒരിക്കലും വഴിതിരിയാത്തവർക്കും, ഭൂമി ദാനം ചെയ്യുന്നവർക്കും ലഭിക്കുന്ന ഗതി,
മയാ ത്വം സമനുജ്ഞാതോ ഗച്ഛ ലോകാനനുത്തമാന്। ഗൃധ്രരാജ മഹാസത്ത്വ സംസ്കൃതശ്ച മയാ വ്രജ
ഞാൻ നിന്നെ അനുമതി നൽകി അനുഗ്രഹിക്കുന്നു; നീ ഉത്തമമായ ലോകങ്ങളിലേക്ക് പോവുക, മഹാത്മാവായ ഗൃധ്രരാജാവേ. എന്റെ ആദരവോടെ നീ യാത്രയാകൂ.
ഏവമുക്ത്വാ ചിതാം ദീപ്താമാരോപ്യ പതഗേശ്വരമ്। ദദാഹ രാമോ ധര്മാത്മാ സ്വബന്ധുമിവ ദുഃഖിതഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ധർമ്മശീലനായ രാമൻ, സ്വന്തം ബന്ധുവിനെ പോലെ ദുഃഖത്തോടെ, പക്ഷിരാജാവിനെ കത്തുന്ന ചിതയിൽ വെച്ചു അഗ്നിയിൽ അർപ്പിച്ചു.
രാമോഽഥ സഹസൌമിത്രിര്വനം ഗത്വാ സ വീര്യവാന്। സ്ഥൂലാന് ഹത്വാ മഹാരോഹീനനുതസ്താര തം ദ്വിജമ്
അതിനുശേഷം വീര്യശാലിയായ രാമനും സൗമിത്രിയും കാടിലേക്ക് പോയി, വലിയ ശരീരമുള്ള മൃഗങ്ങളെ വേട്ടയാടി, അവയെ ആ പക്ഷിക്ക് അർപ്പിച്ചു.
രോഹിമാംസാനി ചോദ്ധൃത്യ പേശീകൃത്വാ മഹായശാഃ। ശകുനായ ദദൌ രാമോ രമ്യേ ഹരിതശാദ്വലേ
അവ മൃഗങ്ങളുടെ മാംസം എടുത്ത്, നന്നായി കഷ്ണങ്ങളാക്കി, മഹാശ്രീയുള്ള രാമൻ ആ പക്ഷിക്ക് മനോഹരമായ പച്ച പുല്ത്തകിടിയിൽ അർപ്പിച്ചു.
യത് തത് പ്രേതസ്യ മര്ത്യസ്യ കഥയന്തി ദ്വിജാതയഃ। തത് സ്വര്ഗഗമനം പിത്ര്യം തസ്യ രാമോ ജജാപ ഹ
മരിച്ചവർക്കായി ദ്വിജന്മാർ നിർദ്ദേശിക്കുന്ന പിതൃകർമ്മം രാമൻ ആ പക്ഷിക്കായി നിർവ്വഹിച്ചു, സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് യാത്രയാക്കാൻ.
തതോ ഗോദാവരീം ഗത്വാ നദീം നരവരാത്മജൌ। ഉദകം ചക്രതുസ്തസ്മൈ ഗൃധ്രരാജായ താവുഭൌ
തുടർന്ന്, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ ഗോദാവരി നദിയിലേക്ക് പോയി, ഗൃധ്രരാജാവിനായി ജലകർമ്മം ചെയ്തു.
ശാസ്ത്രദൃഷ്ടേന വിധിനാ ജലം ഗൃധ്രായ രാഘവൌ। സ്നാത്വാ തൌ ഗൃധ്രരാജായ ഉദകം ചക്രതുസ്തദാ
ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി സ്നാനം ചെയ്ത്, രാഘവർ രണ്ടുപേരും ഗൃധ്രരാജാവിനായി ജലകർമ്മം നിർവ്വഹിച്ചു.
സ ഗൃധ്രരാജഃ കൃതവാന് യശസ്കരം സുദുഷ്കരം കര്മ രണേ നിപാതിതഃ। മഹര്ഷികല്പേന ച സംസ്കൃതസ്തദാ ജഗാമ പുണ്യാം ഗതിമാത്മനഃ ശുഭാമ്
ആ ഗൃധ്രരാജാവ് യശസ്സും വളരെ ദുഷ്കരമായ കർമ്മവും നിർവ്വഹിച്ചു യുദ്ധത്തിൽ വീണു; മഹർഷികളെപോലെ ആദരിക്കപ്പെട്ട്, സ്വയം പുണ്യഗതി പ്രാപിച്ചു.
കൃതോദകൌ താവപി പക്ഷിസത്തമേ സ്ഥിരാം ച ബുദ്ധിം പ്രണിധായ ജഗ്മതുഃ। പ്രവേശ്യ സീതാധിഗമേ തതോ മനോ വനം സുരേന്ദ്രാവിവ വിഷ്ണുവാസവൌ
പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി ജലകർമ്മം നിർവഹിച്ചു, സീതയെ കണ്ടെത്താൻ മനസ്സുറച്ച്, ഇരുവരും ഇന്ദ്രനും വിഷ്ണുവും പോലെ കാട്ടിലേക്ക് കടന്നു.
thumb|ഏകോനസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡേ ഏകോനസപ്തതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൩-
ശ്രീമദ്വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തൊൻപതാം സർഗം കേൾക്കുക.
കൃത്വൈവമുദകം തസ്മൈ പ്രസ്ഥിതൌ രാഘവൌ തദാ। അവേക്ഷന്തൌ വനേ സീതാം ജഗ്മതുഃ പശ്ചിമാം ദിശമ്
അങ്ങനെ ജലകർമ്മം നിർവ്വഹിച്ച്, രാഘവർ രണ്ടുപേരും സീതയെ കാട്ടിൽ അന്വേഷിച്ച് പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിലേക്ക് യാത്രയായി.
താം ദിശം ദക്ഷിണാം ഗത്വാ ശരചാപാസിധാരിണൌ। അവിപ്രഹതമൈക്ഷ്വാകൌ പന്ഥാനം പ്രതിപേദതുഃ
അവരിൽ ഇരുവരും ദക്ഷിണ ദിശയിലേക്ക് പോയി, വില്ലും അമ്പും വാളും കൈയിൽ എടുത്ത്, നിർഭയമായി വഴിയിലൂടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
ഗുല്മൈര്വൃക്ഷൈശ്ച ബഹുഭിര്ലതാഭിശ്ച പ്രവേഷ്ടിതമ്। ആവൃതം സര്വതോ ദുര്ഗം ഗഹനം ഘോരദര്ശനമ്
കുറുമ്പുകളും വൃക്ഷങ്ങളും അനേകം ലതകളും നിറഞ്ഞ്, എല്ലായിടത്തും വളഞ്ഞു, കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ഇരുണ്ടതും ഭയാനകമായതുമായ കാട്.
വ്യതിക്രമ്യ തു വേഗേന ഗൃഹീത്വാ ദക്ഷിണാം ദിശമ്। സുഭീമം തന്മഹാരണ്യം വ്യതിയാതൌ മഹാബലൌ
അവർ അതിവേഗത്തിൽ അതു കടന്ന്, ദക്ഷിണ ദിശയിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ്, ആ ഭയാനകമായ മഹാവനത്തിലൂടെ കടന്നു.
തതഃ പരം ജനസ്ഥാനാത് ത്രികോശം ഗമ്യ രാഘവൌ। ക്രൌഞ്ചാരണ്യം വിവിശതുര്ഗഹനം തൌ മഹൌജസൌ
പിന്നീട് ജനസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് മൂന്നു ക്രോഷം ദൂരത്ത്, മഹോജസ്സുള്ള രാഘവർ രണ്ടുപേരും ഗഹനമായ ക്രൗഞ്ചവനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
നാനാമേഘഘനപ്രഖ്യം പ്രഹൃഷ്ടമിവ സര്വതഃ। നാനാവര്ണൈഃ ശുഭൈഃ പുഷ്പൈര്മൃഗപക്ഷിഗണൈര്യുതമ്
നാനാ മേഘങ്ങളുപമമായും, എല്ലായിടത്തും ആനന്ദകരമായും, വിവിധ വർണ്ണങ്ങളിലുള്ള മനോഹരമായ പുഷ്പങ്ങളും, മൃഗപക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളും നിറഞ്ഞ കാട്.
ദിദൃക്ഷമാണൌ വൈദേഹീം തദ് വനം തൌ വിചിക്യതുഃ। തത്ര തത്രാവതിഷ്ഠന്തൌ സീതാഹരണദുഃഖിതൌ
വൈദേഹിയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, സീതയെ അപഹരിച്ചതിന്റെ ദുഃഖത്തിൽ, അവിടെ അവിടെ നിൽക്കുമ്പോൾ, ഇരുവരും ആ കാടിൽ തിരഞ്ഞു നടന്നു.