നദീം ഗോദാവരീം രമ്യാം ജഗാമ ലഘുവിക്രമഃ। താം ലക്ഷ്മണസ്തീര്ഥവതീം വിചിത്വാ രാമമബ്രവീത്
വേഗത്തിൽ നീങ്ങുന്ന ലക്ഷ്മണൻ ആ മനോഹരമായ ഗോദാവരി നദിയിലേക്കു പോയി. അവൻ അവിടത്തെ തീർത്ഥങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച് തിരിച്ച് രാമനോടു പറഞ്ഞു.
നൈനാം പശ്യാമി തീര്ഥേഷു ക്രോശതോ ന ശൃണോതി മേ। കം നു സാ ദേശമാപന്നാ വൈദേഹീ ക്ലേശനാശിനീ
'ഞാൻ അവളെ തീർത്ഥങ്ങളിൽ കാണുന്നില്ല, ഞാൻ വിളിച്ചിട്ടും അവൾ പ്രതികരിക്കുന്നില്ല. വേദന നീക്കുന്ന വൈദേഹി ഏത് സ്ഥലത്താണ് എത്തിയിരിക്കുന്നത്?'
നഹി തം വേദ്മി വൈ രാമ യത്ര സാ തനുമധ്യമാ। ലക്ഷ്മണസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ദീനഃ സംതാപമോഹിതഃ
'രാമാ, അവളെ എവിടെയാണെന്ന് എനിക്ക് അറിയില്ല, ഈ സുന്ദരമായ ശരീരമുള്ളവളെ.' ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമൻ ദു:ഖത്തിലും ആശങ്കയിലും മുങ്ങി.
രാമഃ സമഭിചക്രാമ സ്വയം ഗോദാവരീം നദീമ്। സ താമുപസ്ഥിതോ രാമഃ ക്വ സീതേത്യേവമബ്രവീത്
രാമൻ തന്നെ ഗോദാവരി നദിയിലേക്കു സമീപിച്ചു. അവിടെ എത്തി രാമൻ പറഞ്ഞു: 'സീതേ, നീ എവിടെയാണ്?''
ഭൂതാനി രാക്ഷസേന്ദ്രേണ വധാര്ഹേണ ഹൃതാമപി। ന താം ശശംസൂ രാമായ തഥാ ഗോദാവരീ നദീ
രാക്ഷസരാജാവായ രാവണൻ കൊണ്ടുപോയിട്ടും, മരണത്തിന് വിധിക്കപ്പെട്ടവളായിട്ടും, ആ ഭൂതങ്ങളും ഗോദാവരി നദിയും രാമനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.
തതഃ പ്രചോദിതാ ഭൂതൈഃ ശംസ ചാസ്മൈ പ്രിയാമിതി। ന ച സാ ഹ്യവദത് സീതാം പൃഷ്ടാ രാമേണ ശോചതാ
ഭൂതങ്ങൾ 'അവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ പറഞ്ഞുതരിക' എന്ന് പ്രേരിപ്പിച്ചിട്ടും, ദുഃഖത്തിൽ ആയ രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ പോലും ആ നദി സീതയെക്കുറിച്ച് ഒന്നും പറഞ്ഞു ഇല്ല.
രാവണസ്യ ച തദ്രൂപം കര്മാപി ച ദുരാത്മനഃ। ധ്യാത്വാ ഭയാത് തു വൈദേഹീം സാ നദീ ന ശശംസ ഹ
രാവണന്റെ രൂപവും ആ ദുഷ്ടന്റെ പ്രവൃത്തിയും ഓർത്തു ഭയപ്പെട്ട്, ആ നദി വൈദേഹിയെ വെളിപ്പെടുത്താൻ തയ്യാറായില്ല.
നിരാശസ്തു തയാ നദ്യാ സീതായാ ദര്ശനേ കൃതഃ। ഉവാച രാമഃ സൌമിത്രിം സീതാദര്ശനകര്ശിതഃ
ആ നദി സീതയെ കാണിക്കാൻ പ്രതീക്ഷയില്ലാതാക്കിയത് കൊണ്ട്, സീതയെ കാണാനാകാതെ വേദനിച്ച രാമൻ സൗമിത്രിയോട് പറഞ്ഞു.
ഏഷാ ഗോദാവരീ സൌമ്യ കിംചിന്ന പ്രതിഭാഷതേ। കിം നു ലക്ഷ്മണ വക്ഷ്യാമി സമേത്യ ജനകം വചഃ
'സൗമ്യ, ഈ ഗോദാവരി ഒന്നും മറുപടി പറയുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ജനകനെ കണ്ടാൽ എന്ത് പറയണം?'
മാതരം ചൈവ വൈദേഹ്യാ വിനാ താമഹമപ്രിയമ്। യാ മേ രാജ്യവിഹീനസ്യ വനേ വന്യേന ജീവതഃ
'സീതയെ കൂടാതെ അവളുടെ അമ്മയോട് ഞാൻ എന്ത് ദു:ഖകരമായ വാക്കുകൾ പറയണം? രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് കാട്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന എനിക്ക് അവൾ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവളായിരുന്നു.'
സര്വം വ്യപാനയച്ഛോകം വൈദേഹീ ക്വ നു സാ ഗതാ। ജ്ഞാതിവര്ഗവിഹീനസ്യ വൈദേഹീമപ്യപശ്യതഃ
എന്റെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും നീക്കിയ വൈദേഹി എവിടെ പോയി? ബന്ധുക്കളെ വിട്ട് ഞാൻ ഇപ്പോൾ വൈദേഹിയെയും കാണുന്നില്ല.
മന്യേ ദീര്ഘാ ഭവിഷ്യന്തി രാത്രയോ മമ ജാഗ്രതഃ। മന്ദാകിനീം ജനസ്ഥാനമിമം പ്രസ്രവണം ഗിരിമ്
ഇനി ഞാൻ ഉണർന്നുകിടക്കുമ്പോൾ ഈ മന്ദാകിനിയും ജനസ്ഥാനവും ഈ ചുരവും പർവ്വതവും നോക്കുമ്പോൾ രാത്രികൾ എനിക്ക് വളരെ നീളമുള്ളതായിരിക്കും എന്ന് തോന്നുന്നു.
സര്വാണ്യനുചരിഷ്യാമി യദി സീതാ ഹി ലഭ്യതേ। ഏതേ മഹാമൃഗാ വീര മാമീക്ഷന്തേ പുനഃ പുനഃ
സീതയെ കണ്ടെത്താനാവുമോ എന്ന് ഞാൻ എല്ലായിടത്തും തിരയാൻ പോകുന്നു; ഈ വലിയ മൃഗങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും എന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
വക്തുകാമാ ഇഹ ഹി മേ ഇങ്ഗിതാന്യുപലക്ഷയേ। താംസ്തു ദൃഷ്ട്വാ നരവ്യാഘ്രോ രാഘവഃ പ്രത്യുവാച ഹ
ഇവിടെ ഇവർ എന്നോട് എന്തോ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലുള്ള ചിഹ്നങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു. അവരെ കണ്ട രാഘവൻ, മനുഷ്യസിംഹൻ, അവരോട് സംസാരിച്ചു.
ക്വ സീതേതി നിരീക്ഷന് വൈ ബാഷ്പസംരുദ്ധയാ ഗിരാ। ഏവമുക്താ നരേന്ദ്രേണ തേ മൃഗാഃ സഹസോത്ഥിതാഃ
ചുറ്റും നോക്കി, കണ്ണീരാൽ ശബ്ദം തടഞ്ഞ്, 'സീത എവിടെയാണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചു. മനുഷ്യരാജാവിന്റെ ഈ ചോദ്യം കേട്ട് ആ മൃഗങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു.
ദക്ഷിണാഭിമുഖാഃ സര്വേ ദര്ശയന്തോ നഭഃസ്ഥലമ്। മൈഥിലീ ഹ്രിയമാണാ സാ ദിശം യാമഭ്യപദ്യത
അവരൊക്കെയും തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ് ആകാശത്തേക്കു കാണിച്ചു; മൈഥിലി അപ്പുറത്തേക്കാണ് കൊണ്ടുപോയത്.
തേന മാര്ഗേണ ഗച്ഛന്തോ നിരീക്ഷന്തേ നരാധിപമ്। യേന മാര്ഗം ച ഭൂമിം ച നിരീക്ഷന്തേ സ്മ തേ മൃഗാഃ
അവരവിടെത്തേക്കു പോകുമ്പോൾ പിന്നിൽ നിന്നുള്ള രാജാവിനെ നോക്കി; ആ മൃഗങ്ങൾ വഴിയും നിലവും വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി.
പുനര്നദന്തോ ഗച്ഛന്തി ലക്ഷ്മണേനോപലക്ഷിതാഃ। തേഷാം വചനസര്വസ്വം ലക്ഷയാമാസ ചേങ്ഗിതമ്
അവരെ ലക്ഷ്മണൻ ശ്രദ്ധയോടെ നോക്കുമ്പോൾ, അവർ വീണ്ടും ശബ്ദം പുറത്ത് വിട്ടുകൊണ്ട് പോയി; അവരുടെ എല്ലാ ചിഹ്നങ്ങളും അർത്ഥവും അവൻ മനസ്സിലാക്കി.
ഉവാച ലക്ഷ്മണോ ധീമാന് ജ്യേഷ്ഠം ഭ്രാതരമാര്തവത്। ക്വ സീതേതി ത്വയാ പൃഷ്ടാ യഥേമേ സഹസോത്ഥിതാഃ
ധീരനും കരുണയുള്ളവനുമായ ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ മൂത്ത സഹോദരനോട് പറഞ്ഞു: 'നീ സീത എവിടെയാണ് എന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ ഇവർ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു.'
ദര്ശയന്തി ക്ഷിതിം ചൈവ ദക്ഷിണാം ച ദിശം മൃഗാഃ। സാധു ഗച്ഛാവഹേ ദേവ ദിശമേതാം ച നൈര്ഋതീമ്
'ഈ മൃഗങ്ങൾ നിലവും തെക്കേ ദിശയും കാണിക്കുന്നു; ദേവാ, നമുക്ക് ഈ ദക്ഷിണപശ്ചിമ ദിശയിലേക്കു പോകാം.'
യദി തസ്യാഗമഃ കശ്ചിദാര്യാ വാ സാഥ ലക്ഷ്യതേ। ബാഢമിത്യേവ കാകുത്സ്ഥഃ പ്രസ്ഥിതോ ദക്ഷിണാം ദിശമ്
'അവിടെ അവളെത്തിയതിന്റെ ഏതെങ്കിലും അടയാളമോ, അല്ലെങ്കിൽ ആ മഹിളയെ കാണാനാവുമോ എന്ന് നോക്കാം.' കാകുത്ഥ്സൻ 'ശരി' എന്നു പറഞ്ഞ് തെക്കോട്ട് പുറപ്പെട്ടു.
ലക്ഷ്മണാനുഗതഃ ശ്രീമാന് വീക്ഷമാണോ വസുംധരാമ്। ഏവം സമ്ഭാഷമാണൌ താവന്യോന്യം ഭ്രാതരാവുഭൌ
ലക്ഷ്മണൻ കൂടെ നിന്നു, മഹത്വമുള്ളവൻ ഭൂമിയെ നോക്കി; ഇങ്ങനെ ആ സഹോദരന്മാർ തമ്മിൽ സംസാരിച്ചു.
വസുംധരായാം പതിതപുഷ്പമാര്ഗമപശ്യതാമ്। പുഷ്പവൃഷ്ടിം നിപതിതാം ദൃഷ്ട്വാ രാമോ മഹീതലേ
ഭൂമിയിൽ വീണു കിടക്കുന്ന പുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വഴിയിലൂടെ അവർ നോക്കുമ്പോൾ, രാമൻ ഭൂമിയിൽ വീണു കിടക്കുന്ന പുഷ്പവൃഷ്ടി കണ്ടു.
ഉവാച ലക്ഷ്മണം വീരോ ദുഃഖിതോ ദുഃഖിതം വചഃ। അഭിജാനാമി പുഷ്പാണി താനീമാനീഹ ലക്ഷ്മണ
വീരനായ രാമൻ ദുഃഖിതനായി, ദുഃഖത്തിൽ ആയിരുന്ന ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: 'ലക്ഷ്മണാ, ഇവിടെ കിടക്കുന്ന ഈ പുഷ്പങ്ങൾ ഞാൻ തിരിച്ചറിയുന്നു.'
അപിനദ്ധാനി വൈദേഹ്യാ മയാ ദത്താനി കാനനേ। മന്യേ സൂര്യശ്ച വായുശ്ച മേദിനീ ച യശസ്വിനീ
'വൈദേഹി കാട്ടിൽ കെട്ടിയിട്ടത്, ഞാൻ തന്ന പുഷ്പങ്ങളാണ് ഇവ. എനിക്ക് തോന്നുന്നു, മഹത്വമുള്ള സൂര്യനും കാറ്റും ഭൂമിയും ഇവ സംരക്ഷിക്കുന്നു.'
അഭിരക്ഷന്തി പുഷ്പാണി പ്രകുര്വന്തോ മമ പ്രിയമ്। ഏവമുക്ത്വാ മഹാബാഹുര്ലക്ഷ്മണം പുരുഷര്ഷഭമ്
'എനിക്ക് ഇഷ്ടംപോലെ ഇവയെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.' ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ മഹാബാഹുവായ രാമൻ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
ഉവാച രാമോ ധര്മാത്മാ ഗിരിം പ്രസ്രവണാകുലമ്। കച്ചിത് ക്ഷിതിഭൃതാം നാഥ ദൃഷ്ടാ സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ
ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ, ഉല്പ്രസ്രവണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ പർവ്വതത്തോട് പറഞ്ഞു: 'പർവ്വതാധിപതേ, എല്ലാ അവയവങ്ങളും മനോഹരമായവളെ നീ കണ്ടോ?'
രാമാ രമ്യേ വനോദ്ദേശേ മയാ വിരഹിതാ ത്വയാ। ക്രുദ്ധോഽബ്രവീദ് ഗിരിം തത്ര സിംഹഃ ക്ഷുദ്രമൃഗം യഥാ
'നീ എന്നിൽ നിന്നു വേർപെടുത്തിയ രാമയെ ഈ മനോഹരമായ വനഭാഗത്തിൽ, അവൾ അത്രമേൽ കോപത്തോടെ പർവ്വതത്തോട് പറഞ്ഞു, ഒരു സിംഹം ചെറുമൃഗത്തോട് പറയുന്നതുപോലെ.'
താം ഹേമവര്ണാം ഹേമാങ്ഗീം സീതാം ദര്ശയ പര്വത। യാവത് സാനൂനി സര്വാണി ന തേ വിധ്വംസയാമ്യഹമ്
പർവ്വതമേ, സ്വർണ്ണനിറവും സ്വർണ്ണമായ ശരീരവും ഉള്ള സീതയെ എനിക്ക് കാണിക്കൂ. അല്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ എല്ലാ മുകളുകളും ഞാൻ നശിപ്പിക്കും.
ഏവമുക്തസ്തു രാമേണ പര്വതോ മൈഥിലീം പ്രതി। ദര്ശയന്നിവ താം സീതാം നാദര്ശയത രാഘവേ
രാമൻ സീതയെ കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആ പർവ്വതം സീതയെ കാണിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിച്ചെങ്കിലും രാഘവനു സീതയെ കാണിച്ചില്ല.