പദ്മാനനാ പദ്മപലാശനേത്രാ പദ്മാനി വാനേതുമഭിപ്രയാതാ। തദപ്യയുക്തം നഹി സാ കദാചി- ന്മയാ വിനാ ഗച്ഛതി പങ്കജാനി
താമരപോലെയുള്ള മുഖവും താമരയിലപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും ഉള്ള അവൾ, താമരകൾ എടുക്കാൻ പോയിരിക്കുമോ എന്ന് ഞാൻ വിചാരിക്കുന്നു; പക്ഷേ, അതും സാദ്ധ്യമല്ല, കാരണം അവൾ എന്നെ കൂടാതെ ഒരിക്കലും താമരപൂക്കൾ എടുക്കാൻ പോകാറില്ല.
കാമം ത്വിദം പുഷ്പിതവൃക്ഷഷണ്ഡം നാനാവിധൈഃ പക്ഷിഗണൈരുപേതമ്। വനം പ്രയാതാ നു തദപ്യയുക്ത- മേകാകിനീ സാതിബിഭേതി ഭീരുഃ
നിസ്സംശയം, ഈ പൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞ വൃക്ഷവനം, പലതരം പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതിൽ അവൾ കടന്നുപോയിരിക്കാം; പക്ഷേ, അതും സാദ്ധ്യമല്ല, ഭയക്കരമായ അവൾ ഒരിക്കലും ഒറ്റയ്ക്ക് പോകില്ല.
ആദിത്യ ഭോ ലോകകൃതാകൃതജ്ഞ ലോകസ്യ സത്യാനൃതകര്മസാക്ഷിന്। മമ പ്രിയാ സാ ക്വ ഗതാ ഹൃതാ വാ ശംസസ്വ മേ ശോകഹതസ്യ സര്വമ്
സൂര്യനേ, ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവും എല്ലാം അറിയുന്നവനുമായ നീ, സത്യം അനൃതം ചെയ്യുന്നവരുടെ സാക്ഷിയായ നീ, എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ എവിടേക്കാണ് പോയത്, അല്ലെങ്കിൽ ആരെങ്കിലും കൊണ്ടുപോയോ എന്ന് ദയവായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണം. ഈ ദുഃഖത്തിൽ തളർന്നിരിക്കുന്ന എനിക്ക് എല്ലാം വെളിപ്പെടുത്തണം.
ലോകേഷു സര്വേഷു ന നാസ്തി കിംചിദ് യത് തേ ന നിത്യം വിദിതം ഭവേത് തത്। ശംസസ്വ വായോ കുലപാലിനീം താം മൃതാ ഹൃതാ വാ പഥി വര്തതേ വാ
ലോകങ്ങളിലൊന്നിലും നിന്നെ അറിയാത്തത് ഒന്നുമില്ല. കുലത്തെ കാത്തിരുന്ന അവളെക്കുറിച്ച് ദയവായി പറയണം, വായുവേ, അവൾ മരിച്ചോ, കൊണ്ടുപോയോ, വഴിയിൽ അലഞ്ഞുനടക്കുകയോ ചെയ്യുന്നുണ്ടോ എന്ന്.
ഇതീവ തം ശോകവിധേയദേഹം രാമം വിസംജ്ഞം വിലപന്തമേവ। ഉവാച സൌമിത്രിരദീനസത്ത്വോ ന്യായ്യേ സ്ഥിതഃ കാലയുതം ച വാക്യമ്
ഇങ്ങനെ ദുഃഖം പിടിച്ചെടുത്ത ശരീരത്തോടും, ബോധം വിട്ട് വിലപിക്കുന്ന രാമനോടും, മനസ്സുറപ്പുള്ള സൗമിത്രി നേരത്തെയും ഉചിതവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ശോകം വിസൃജ്യാദ്യ ധൃതിം ഭജസ്വ സോത്സാഹതാ ചാസ്തു വിമാര്ഗണേഽസ്യാഃ। ഉത്സാഹവന്തോ ഹി നരാ ന ലോകേ സീദന്തി കര്മസ്വതിദുഷ്കരേഷു
ഇപ്പോൾ ദുഃഖം വിട്ട് ധൈര്യം കൈവശമാക്കണം. അവളെ അന്വേഷിക്കാൻ ഉത്സാഹവും ഉറച്ച മനസ്സും വേണം. കാരണം, ഉത്സാഹമുള്ളവരാണ് ലോകത്തിൽ ഏറ്റവും കഠിനമായ കാര്യങ്ങളിലും തളരാതെ മുന്നോട്ട് പോകുന്നത്.
ഇതീവ സൌമിത്രിമുദഗ്രപൌരുഷം ബ്രുവന്തമാര്തോ രഘുവംശവര്ധനഃ। ന ചിന്തയാമാസ ധൃതിം വിമുക്തവാന് പുനശ്ച ദുഃഖം മഹദഭ്യുപാഗമത്
സൗമിത്രി ധൈര്യപൂർവ്വം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടും, രഘുവംശത്തിൽ ജനിച്ച ദുഃഖഭാരിതനായ രാമൻ ധൈര്യത്തെ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല; അവൻ മനസ്സുറപ്പ് വിട്ട് വീണ്ടും വലിയ ദുഃഖത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു.
thumb|ചതുഃഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡേ ചതുഃഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൩-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തിനാലാമത്തെ സർഗ്ഗം കേൾക്കൂ.
സ ദീനോ ദീനയാ വാചാ ലക്ഷ്മണം വാക്യമബ്രവീത്। ശീഘ്രം ലക്ഷ്മണ ജാനീഹി ഗത്വാ ഗോദാവരീം നദീമ്
വലിയ ദുഃഖത്തിൽ ആയ രാമൻ ദു:ഖഭരിതമായ വാക്കുകളിൽ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: 'ലക്ഷ്മണാ, നീ വേഗത്തിൽ പോയി ഗോദാവരി നദിയിൽ എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് കണ്ടുവരിക.'
അപി ഗോദാവരീം സീതാ പദ്മാന്യാനയിതും ഗതാ। ഏവമുക്തസ്തു രാമേണ ലക്ഷ്മണഃ പുനരേവ ഹി
'സീതാ ഗോദാവരിക്ക് പോയത് കമലങ്ങൾ എടുക്കാനായിരിക്കാം.' ഇങ്ങനെ രാമൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും,
നദീം ഗോദാവരീം രമ്യാം ജഗാമ ലഘുവിക്രമഃ। താം ലക്ഷ്മണസ്തീര്ഥവതീം വിചിത്വാ രാമമബ്രവീത്
വേഗത്തിൽ നീങ്ങുന്ന ലക്ഷ്മണൻ ആ മനോഹരമായ ഗോദാവരി നദിയിലേക്കു പോയി. അവൻ അവിടത്തെ തീർത്ഥങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച് തിരിച്ച് രാമനോടു പറഞ്ഞു.
നൈനാം പശ്യാമി തീര്ഥേഷു ക്രോശതോ ന ശൃണോതി മേ। കം നു സാ ദേശമാപന്നാ വൈദേഹീ ക്ലേശനാശിനീ
'ഞാൻ അവളെ തീർത്ഥങ്ങളിൽ കാണുന്നില്ല, ഞാൻ വിളിച്ചിട്ടും അവൾ പ്രതികരിക്കുന്നില്ല. വേദന നീക്കുന്ന വൈദേഹി ഏത് സ്ഥലത്താണ് എത്തിയിരിക്കുന്നത്?'
നഹി തം വേദ്മി വൈ രാമ യത്ര സാ തനുമധ്യമാ। ലക്ഷ്മണസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ദീനഃ സംതാപമോഹിതഃ
'രാമാ, അവളെ എവിടെയാണെന്ന് എനിക്ക് അറിയില്ല, ഈ സുന്ദരമായ ശരീരമുള്ളവളെ.' ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമൻ ദു:ഖത്തിലും ആശങ്കയിലും മുങ്ങി.
രാമഃ സമഭിചക്രാമ സ്വയം ഗോദാവരീം നദീമ്। സ താമുപസ്ഥിതോ രാമഃ ക്വ സീതേത്യേവമബ്രവീത്
രാമൻ തന്നെ ഗോദാവരി നദിയിലേക്കു സമീപിച്ചു. അവിടെ എത്തി രാമൻ പറഞ്ഞു: 'സീതേ, നീ എവിടെയാണ്?''
ഭൂതാനി രാക്ഷസേന്ദ്രേണ വധാര്ഹേണ ഹൃതാമപി। ന താം ശശംസൂ രാമായ തഥാ ഗോദാവരീ നദീ
രാക്ഷസരാജാവായ രാവണൻ കൊണ്ടുപോയിട്ടും, മരണത്തിന് വിധിക്കപ്പെട്ടവളായിട്ടും, ആ ഭൂതങ്ങളും ഗോദാവരി നദിയും രാമനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.
തതഃ പ്രചോദിതാ ഭൂതൈഃ ശംസ ചാസ്മൈ പ്രിയാമിതി। ന ച സാ ഹ്യവദത് സീതാം പൃഷ്ടാ രാമേണ ശോചതാ
ഭൂതങ്ങൾ 'അവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ പറഞ്ഞുതരിക' എന്ന് പ്രേരിപ്പിച്ചിട്ടും, ദുഃഖത്തിൽ ആയ രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ പോലും ആ നദി സീതയെക്കുറിച്ച് ഒന്നും പറഞ്ഞു ഇല്ല.
രാവണസ്യ ച തദ്രൂപം കര്മാപി ച ദുരാത്മനഃ। ധ്യാത്വാ ഭയാത് തു വൈദേഹീം സാ നദീ ന ശശംസ ഹ
രാവണന്റെ രൂപവും ആ ദുഷ്ടന്റെ പ്രവൃത്തിയും ഓർത്തു ഭയപ്പെട്ട്, ആ നദി വൈദേഹിയെ വെളിപ്പെടുത്താൻ തയ്യാറായില്ല.
നിരാശസ്തു തയാ നദ്യാ സീതായാ ദര്ശനേ കൃതഃ। ഉവാച രാമഃ സൌമിത്രിം സീതാദര്ശനകര്ശിതഃ
ആ നദി സീതയെ കാണിക്കാൻ പ്രതീക്ഷയില്ലാതാക്കിയത് കൊണ്ട്, സീതയെ കാണാനാകാതെ വേദനിച്ച രാമൻ സൗമിത്രിയോട് പറഞ്ഞു.
ഏഷാ ഗോദാവരീ സൌമ്യ കിംചിന്ന പ്രതിഭാഷതേ। കിം നു ലക്ഷ്മണ വക്ഷ്യാമി സമേത്യ ജനകം വചഃ
'സൗമ്യ, ഈ ഗോദാവരി ഒന്നും മറുപടി പറയുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ജനകനെ കണ്ടാൽ എന്ത് പറയണം?'
മാതരം ചൈവ വൈദേഹ്യാ വിനാ താമഹമപ്രിയമ്। യാ മേ രാജ്യവിഹീനസ്യ വനേ വന്യേന ജീവതഃ
'സീതയെ കൂടാതെ അവളുടെ അമ്മയോട് ഞാൻ എന്ത് ദു:ഖകരമായ വാക്കുകൾ പറയണം? രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് കാട്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന എനിക്ക് അവൾ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവളായിരുന്നു.'
സര്വം വ്യപാനയച്ഛോകം വൈദേഹീ ക്വ നു സാ ഗതാ। ജ്ഞാതിവര്ഗവിഹീനസ്യ വൈദേഹീമപ്യപശ്യതഃ
എന്റെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും നീക്കിയ വൈദേഹി എവിടെ പോയി? ബന്ധുക്കളെ വിട്ട് ഞാൻ ഇപ്പോൾ വൈദേഹിയെയും കാണുന്നില്ല.
മന്യേ ദീര്ഘാ ഭവിഷ്യന്തി രാത്രയോ മമ ജാഗ്രതഃ। മന്ദാകിനീം ജനസ്ഥാനമിമം പ്രസ്രവണം ഗിരിമ്
ഇനി ഞാൻ ഉണർന്നുകിടക്കുമ്പോൾ ഈ മന്ദാകിനിയും ജനസ്ഥാനവും ഈ ചുരവും പർവ്വതവും നോക്കുമ്പോൾ രാത്രികൾ എനിക്ക് വളരെ നീളമുള്ളതായിരിക്കും എന്ന് തോന്നുന്നു.
സര്വാണ്യനുചരിഷ്യാമി യദി സീതാ ഹി ലഭ്യതേ। ഏതേ മഹാമൃഗാ വീര മാമീക്ഷന്തേ പുനഃ പുനഃ
സീതയെ കണ്ടെത്താനാവുമോ എന്ന് ഞാൻ എല്ലായിടത്തും തിരയാൻ പോകുന്നു; ഈ വലിയ മൃഗങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും എന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
വക്തുകാമാ ഇഹ ഹി മേ ഇങ്ഗിതാന്യുപലക്ഷയേ। താംസ്തു ദൃഷ്ട്വാ നരവ്യാഘ്രോ രാഘവഃ പ്രത്യുവാച ഹ
ഇവിടെ ഇവർ എന്നോട് എന്തോ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലുള്ള ചിഹ്നങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു. അവരെ കണ്ട രാഘവൻ, മനുഷ്യസിംഹൻ, അവരോട് സംസാരിച്ചു.
ക്വ സീതേതി നിരീക്ഷന് വൈ ബാഷ്പസംരുദ്ധയാ ഗിരാ। ഏവമുക്താ നരേന്ദ്രേണ തേ മൃഗാഃ സഹസോത്ഥിതാഃ
ചുറ്റും നോക്കി, കണ്ണീരാൽ ശബ്ദം തടഞ്ഞ്, 'സീത എവിടെയാണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചു. മനുഷ്യരാജാവിന്റെ ഈ ചോദ്യം കേട്ട് ആ മൃഗങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു.
ദക്ഷിണാഭിമുഖാഃ സര്വേ ദര്ശയന്തോ നഭഃസ്ഥലമ്। മൈഥിലീ ഹ്രിയമാണാ സാ ദിശം യാമഭ്യപദ്യത
അവരൊക്കെയും തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ് ആകാശത്തേക്കു കാണിച്ചു; മൈഥിലി അപ്പുറത്തേക്കാണ് കൊണ്ടുപോയത്.
തേന മാര്ഗേണ ഗച്ഛന്തോ നിരീക്ഷന്തേ നരാധിപമ്। യേന മാര്ഗം ച ഭൂമിം ച നിരീക്ഷന്തേ സ്മ തേ മൃഗാഃ
അവരവിടെത്തേക്കു പോകുമ്പോൾ പിന്നിൽ നിന്നുള്ള രാജാവിനെ നോക്കി; ആ മൃഗങ്ങൾ വഴിയും നിലവും വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി.
പുനര്നദന്തോ ഗച്ഛന്തി ലക്ഷ്മണേനോപലക്ഷിതാഃ। തേഷാം വചനസര്വസ്വം ലക്ഷയാമാസ ചേങ്ഗിതമ്
അവരെ ലക്ഷ്മണൻ ശ്രദ്ധയോടെ നോക്കുമ്പോൾ, അവർ വീണ്ടും ശബ്ദം പുറത്ത് വിട്ടുകൊണ്ട് പോയി; അവരുടെ എല്ലാ ചിഹ്നങ്ങളും അർത്ഥവും അവൻ മനസ്സിലാക്കി.
ഉവാച ലക്ഷ്മണോ ധീമാന് ജ്യേഷ്ഠം ഭ്രാതരമാര്തവത്। ക്വ സീതേതി ത്വയാ പൃഷ്ടാ യഥേമേ സഹസോത്ഥിതാഃ
ധീരനും കരുണയുള്ളവനുമായ ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ മൂത്ത സഹോദരനോട് പറഞ്ഞു: 'നീ സീത എവിടെയാണ് എന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ ഇവർ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു.'
ദര്ശയന്തി ക്ഷിതിം ചൈവ ദക്ഷിണാം ച ദിശം മൃഗാഃ। സാധു ഗച്ഛാവഹേ ദേവ ദിശമേതാം ച നൈര്ഋതീമ്
'ഈ മൃഗങ്ങൾ നിലവും തെക്കേ ദിശയും കാണിക്കുന്നു; ദേവാ, നമുക്ക് ഈ ദക്ഷിണപശ്ചിമ ദിശയിലേക്കു പോകാം.'