വൃക്ഷാദ് വൃക്ഷം പ്രധാവന് സ ഗിരീംശ്ചാപി നദീനദമ്। ബഭ്രാമ വിലപന് രാമഃ ശോകപങ്കാര്ണവപ്ലുതഃ
മരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു മരത്തിലേക്കും, മലകളും നദികളും ചുറ്റിയും ഓടിക്കൊണ്ടു, രാമൻ വിലപിച്ച് ദുഃഖസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി അലയുന്നു.
അസ്തി കച്ചിത്ത്വയാ ദൃഷ്ടാ സാ കദമ്ബപ്രിയാ പ്രിയാ। കദമ്ബ യദി ജാനീഷേ ശംസ സീതാം ശുഭാനനാമ്
'കദംബമരമേ, എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളും കദംബമരങ്ങളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവളുമാണ്. നീ അവളെ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ? അറിയുന്നെങ്കിൽ, മനോഹരമുഖമുള്ള സീതയെ കുറിച്ച് പറയൂ.'
സ്നിഗ്ധപല്ലവസംകാശാം പീതകൌശേയവാസിനീമ്। ശംസസ്വ യദി സാ ദൃഷ്ടാ ബില്വ ബില്വോപമസ്തനീ
'സ്നിഗ്ധമായ ഇലപോലെയും മഞ്ഞൾപടം ധരിച്ചവളെയും നീ കണ്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ പറയൂ, ബില്വമരമേ, ബില്വഫലപോലെയുള്ള വക്ഷസ്സുള്ള അവളെക്കുറിച്ച്.'
അഥവാര്ജുന ശംസ ത്വം പ്രിയാം താമര്ജുനപ്രിയാമ്। ജനകസ്യ സുതാ തന്വീ യദി ജീവതി വാ ന വാ
'അല്ലെങ്കിൽ അർജുനമരമേ, നീയും എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളും അർജുനമരങ്ങളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവളുമാണ്. ജനകന്റെ സുന്ദരിയായ മകൾ ജീവിച്ചിരിക്കുകയോ ഇല്ലയോ എന്നറിയാമോ?'
കകുഭഃ കകുഭോരും താം വ്യക്തം ജാനാതി മൈഥിലീമ്। ലതാപല്ലവപുഷ്പാഢ്യോ ഭാതി ഹ്യേഷ വനസ്പതിഃ
'വൃക്ഷങ്ങൾക്കു പോലെ കൂർത്തുരുക്കമുള്ള ഉരുവുള്ള മൈഥിലിയെ ഈ മരങ്ങൾ തീർച്ചയായും അറിയാം; ലതകളും ഇലകളും പൂക്കളാൽ സമൃദ്ധമായ ഈ വൃക്ഷം പ്രകാശിക്കുന്നു.'
ഭ്രമരൈരുപഗീതശ്ച യഥാ ദ്രുമവരോ ഹ്യസി। ഏഷ വ്യക്തം വിജാനാതി തിലകസ്തിലകപ്രിയാമ്
'തേനീച്ചകൾ നിന്നെ പാടുന്നതുപോലെ, ഈ തിലകമരവും തിലകമരങ്ങളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവളെ തീർച്ചയായും അറിയുന്നു.'
അശോക ശോകാപനുദ ശോകോപഹതചേതനമ്। ത്വന്നാമാനം കുരു ക്ഷിപ്രം പ്രിയാസംദര്ശനേന മാമ്
'അശോകമരമേ, ദുഃഖം അകറ്റുന്നവനേ, എന്റെ മനസ്സ് ദുഃഖത്തിൽ മുക്കിയിരിക്കുന്നു; എനിക്ക് പ്രിയതയെ കാണിച്ചുകൊണ്ട് നിന്റെ പേരിന് അർഹത നൽകൂ.'
യദി താല ത്വയാ ദൃഷ്ടാ പക്വതാലോപമസ്തനീ। കഥയസ്വ വരാരോഹാം കാരുണ്യം യദി തേ മയി
താളമരമേ, നീ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ? പക്വമായ താളപ്പഴംപോലെയുള്ള വക്ഷസുള്ള ആ സുന്ദരിയെ, എന്റെ മേൽ ദയയുണ്ടെങ്കില് പറയൂ.
യദി ദൃഷ്ടാ ത്വയാ ജമ്ബോ ജാമ്ബൂനദസമപ്രഭാ। പ്രിയാം യദി വിജാനാസി നിഃശങ്ക കഥയസ്വ മേ
ജാമ്പു മരമേ, ജാംബുനദസുവര്ണ്ണംപോലുള്ള പ്രകാശമുള്ള എന്റെ പ്രിയയെ നീ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ? അറിയുന്നുണ്ടെങ്കില്, ഭയക്കാതെ എന്നോട് പറയൂ.
അഹോ ത്വം കര്ണികാരാദ്യ പുഷ്പിതഃ ശോഭസേ ഭൃശമ്। കര്ണികാരപ്രിയാം സാധ്വീം ശംസ ദൃഷ്ടാ യദി പ്രിയാ
കര്ണികാരമരമേ, നീ പൂവിട്ട് അതീവ മനോഹരമായി കിളിരിക്കുന്നു. കർണികാരമരങ്ങളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന എന്റെ സത്യവാനായ പ്രിയയെ കണ്ടിട്ടുണ്ടെങ്കില് പറയൂ.
ചൂതനീപമഹാസാലാന് പനസാന് കുരവാന് ധവാന്। ദാഡിമാനപി താന് ഗത്വാ ദൃഷ്ട്വാ രാമോ മഹായശാഃ
മഹാത്മാവായ രാമന് മാവു, നീപ്പു, വലിയ ശാല, പ്ലാവ്, കുറവ്, തവ, മാതളനാരകം ഇവയൊക്കെയും ചെന്നു അന്വേഷിച്ചു.
ബകുലാനഥ പുന്നാഗാംശ്ചന്ദനാന് കേതകാംസ്തഥാ। പൃച്ഛന് രാമോ വനേ ഭ്രാന്ത ഉന്മത്ത ഇവ ലക്ഷ്യതേ
ബകുലം, പുന്നാഗം, ചന്ദനം, കെടകം എന്നിവയെയും രാമന് കാട്ടില് ചുറ്റി നടക്കുമ്പോള് ചോദിച്ചു; അവന് ഒരു ഭ്രാന്തനുപോലെ തോന്നി.
അഥവാ മൃഗശാവാക്ഷീം മൃഗ ജാനാസി മൈഥിലീമ്। മൃഗവിപ്രേക്ഷണീ കാന്താ മൃഗീഭിഃ സഹിതാ ഭവേത്
മാനമേ, കുരങ്ങുപോലെയുള്ള കണ്ണുള്ള മൈതിലിയെ നീ അറിയുമോ? കുരങ്ങുപോലെയുള്ള ദൃഷ്ടിയുള്ള എന്റെ പ്രിയ, മൃഗങ്ങളോടൊപ്പം ഉണ്ടാകാം.
ഗജ സാ ഗജനാസോരുര്യദി ദൃഷ്ടാ ത്വയാ ഭവേത്। താം മന്യേ വിദിതാം തുഭ്യമാഖ്യാഹി വരവാരണ
യാനമേ, ആനയുടെ തുമ്പുപോലെയുള്ള ഉരുവുള്ളവളെ നീ കണ്ടിട്ടുണ്ടെങ്കില്, നീ അവളെ അറിയുമെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. മഹാനായ ആനമേ, എന്നോട് പറയൂ.
ശാര്ദൂല യദി സാ ദൃഷ്ടാ പ്രിയാ ചന്ദ്രനിഭാനനാ। മൈഥിലീ മമ വിസ്രബ്ധഃ കഥയസ്വ ന തേ ഭയമ്
കുരങ്ങനേ, ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖമുള്ള എന്റെ പ്രിയയെ നീ കണ്ടിട്ടുണ്ടെങ്കില്, ഭയപ്പെടാതെ മൈതിലിയെക്കുറിച്ച് എന്നോട് പറയൂ.
കിം ധാവസി പ്രിയേ നൂനം ദൃഷ്ടാസി കമലേക്ഷണേ। വൃക്ഷൈരാച്ഛാദ്യ ചാത്മാനം കിം മാം ന പ്രതിഭാഷസേ
പ്രിയേ, നീ എന്തുകൊണ്ട് ഓടുന്നു? കമലനയനേ, തീർച്ചയായും ഞാൻ നിന്നെ കണ്ടിരിക്കുന്നു. വൃക്ഷങ്ങൾക്കു പിന്നിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നതെന്തിന്? എന്നോട് മറുപടി പറയാതിരിയ്ക്കുന്നത് എന്തിന്?
തിഷ്ഠ തിഷ്ഠ വരാരോഹേ ന തേഽസ്തി കരുണാ മയി। നാത്യര്ഥം ഹാസ്യശീലാസി കിമര്ഥം മാമുപേക്ഷസേ
നില്ക്കൂ, നില്ക്കൂ, മനോഹരിയേ, നിനക്ക് എന്റെ മേൽ ദയയില്ല. നീ അത്യന്തം ചിരിയ്ക്കുന്നവളുമല്ല. എനിക്ക് എന്തുകൊണ്ട് അവഗണന കാണിക്കുന്നു?
പീതകൌശേയകേനാസി സൂചിതാ വരവര്ണിനി। ധാവന്ത്യപി മയാ ദൃഷ്ടാ തിഷ്ഠ യദ്യസ്തി സൌഹൃദമ്
പച്ചമഞ്ഞ ചാരുതയുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ചവളേ, നീ ഓടിയാലും ഞാൻ നിന്നെ കണ്ടിരിക്കുന്നു. സ്നേഹം ഉണ്ടെങ്കില് നില്ക്കൂ.
നൈവ സാ നൂനമഥവാ ഹിംസിതാ ചാരുഹാസിനീ। കൃച്ഛ്രം പ്രാപ്തം ന മാം നൂനം യഥോപേക്ഷിതുമര്ഹതി
അലങ്കാരമായ ചിരിയുള്ള അവളെ ആരും ദോഷം ചെയ്തിട്ടില്ലെന്നു ഉറപ്പാണ്. കഷ്ടത അനുഭവിച്ചാലും അവൾ എന്നെ അവഗണിക്കില്ലായിരുന്നു.
വ്യക്തം സാ ഭക്ഷിതാ ബാലാ രാക്ഷസൈഃ പിശിതാശനൈഃ। വിഭജ്യാങ്ഗാനി സര്വാണി മയാ വിരഹിതാ പ്രിയാ
നിശ്ചയം, ആ ബാലികയെ, എന്നെ വിട്ട്, മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ പിടിച്ചു കഴിച്ചു; അവളുടെ അവയവങ്ങൾ പിരിച്ചെടുത്ത് തിന്നുകഴിഞ്ഞു.
നൂനം തച്ഛുഭദന്തോഷ്ഠം സുനാസം ശുഭകുണ്ഡലമ്। പൂര്ണചന്ദ്രനിഭം ഗ്രസ്തം മുഖം നിഷ്പ്രഭതാം ഗതമ്
നല്ല പല്ലും ചുണ്ടും, മനോഹരമായ മൂക്കും, ഭംഗിയുള്ള കുണ്ഡലവും, പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖവും, തീർച്ചയായും അവൾ വിഴുങ്ങപ്പെട്ട് പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടു.
സാ ഹി ചമ്പകവര്ണാഭാ ഗ്രീവാ ഗ്രൈവേയകോചിതാ। കോമലാ വിലപന്ത്യാസ്തു കാന്തായാ ഭക്ഷിതാ ശുഭാ
ചമ്പകപ്പൂവിന്റെ നിറംപോലുള്ള, മാലയാൽ അലങ്കരിച്ച, മൃദുവായ കഴുത്ത്, കരയുന്ന എന്റെ പ്രിയയെ, രാക്ഷസന്മാർ തീർച്ചയായും കഴിച്ചു.
നൂനം വിക്ഷിപ്യമാണൌ തൌ ബാഹൂ പല്ലവകോമലൌ। ഭക്ഷിതൌ വേപമാനാഗ്രൌ സഹസ്താഭരണാങ്ഗദൌ
നിശ്ചയം, കുരുന്നുപൊടിപോലെ മൃദുവായ, അഗ്രഭാഗം വിറയുന്ന, ഭംഗിയുള്ള ഭൂഷണങ്ങളുള്ള അവളുടെ രണ്ടു കൈകളും പിടിച്ചു കഴിച്ചു.
മയാ വിരഹിതാ ബാലാ രക്ഷസാം ഭക്ഷണായ വൈ। സാര്ഥേനേവ പരിത്യക്താ ഭക്ഷിതാ ബഹുബാന്ധവാ
എന്നെ വിട്ട്, ആ ബാലികയെ രാക്ഷസന്മാർ തീർച്ചയായും കഴിച്ചു; ഒരു കൂട്ടം യാത്രക്കാരെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോലെയാണ് അവൾ, അനേകം ബന്ധുക്കളുണ്ടായിരുന്നിട്ടും.
ഹാ ലക്ഷ്മണ മഹാബാഹോ പശ്യസേ ത്വം പ്രിയാം ക്വചിത്। ഹാ പ്രിയേ ക്വ ഗതാ ഭദ്രേ ഹാ സീതേതി പുനഃ പുനഃ
ലക്ഷ്മണാ, മഹാബാഹുവേ, നീ എവിടെയെങ്കിലും എന്റെ പ്രിയയെ കാണുന്നുണ്ടോ? പ്രിയേ, എവിടേക്ക് പോയി, ഭദ്രേ? സീതേ, സീതേ എന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും അവൻ വിളിച്ചു.
ഇത്യേവം വിലപന് രാമഃ പരിധാവന് വനാദ് വനമ്। ക്വചിദുദ്ഭ്രമതേ വേഗാത് ക്വചിദ് വിഭ്രമതേ ബലാത്
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ കാടിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു കാടിലേക്ക് ഓടി നടന്നു; ചിലപ്പോൾ വേഗത്തിൽ അലയുന്നു, ചിലപ്പോൾ ക്ഷീണത്തിൽ തളർന്നു വീഴുകയും ചെയ്തു.
ക്വചിന്മത്ത ഇവാഭാതി കാന്താന്വേഷണതത്പരഃ। സ വനാനി നദീഃ ശൈലാന് ഗിരിപ്രസ്രവണാനി ച। കാനനാനി ച വേഗേന ഭ്രമത്യപരിസംസ്ഥിതഃ
പ്രിയതയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ മുഴുകി, ചിലപ്പോഴൊക്കെ രാമൻ ഒരു ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ തോന്നി; കാടുകളും നദികളും പർവതങ്ങളും പർവതത്തിലെ നീരൊഴുക്കുകളും വനങ്ങളും എല്ലാം വേഗത്തിൽ ഉദ്ദേശമില്ലാതെ അലയുകയായിരുന്നു.
തദാ സ ഗത്വാ വിപുലം മഹദ് വനം പരീത്യ സര്വം ത്വഥ മൈഥിലീം പ്രതി। അനിഷ്ഠിതാശഃ സ ചകാര മാര്ഗണേ പുനഃ പ്രിയായാഃ പരമം പരിശ്രമമ്
അപ്പോൾ, വലിയ കാടുകൾ മുഴുവൻ ചുറ്റി, മൈഥിലിയെ എവിടെയും അന്വേഷിച്ച്, പ്രത്യാശ ഉറപ്പില്ലാതെ, തന്റെ പ്രിയതയെ കണ്ടെത്താൻ രാമൻ വീണ്ടും പരമശ്രമം നടത്തി.
thumb|ഏകഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡേ ഏകഷഷ്ഠിതമഃ സര്ഗഃ ॥൩-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ അറുപത്തൊന്നാമത്തെ സർഗ്ഗം ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.
ദൃഷ്ട്വാഽഽശ്രമപദം ശൂന്യം രാമോ ദശരഥാത്മജഃ। രഹിതാം പര്ണശാലാം ച പ്രവിദ്ധാന്യാസനാനി ച
അശ്രമം ശൂന്യമാണെന്ന് കണ്ട രാമൻ, ദശരഥന്റെ മകൻ, ഇലകൊട്ടാരവും ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ഇരിപ്പിടങ്ങളും കണ്ടു.