മൃഗോ ഹ്യേവംവിധോ രത്നവിചിത്രോ നാസ്തി രാഘവ। ജഗത്യാം ജഗതീനാഥ മായൈഷാ ഹി ന സംശയഃ
രാഘവാ, ഇങ്ങനെ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു മാൻ ഭൂമിയിൽ എവിടെയും ഇല്ല. ഭൂമിയുടെ അധിപനേ, ഇതെല്ലാം മായാജാലം തന്നെയാണ്, സംശയമില്ല.
ഏവം ബ്രുവാണം കാകുത്സ്ഥം പ്രതിവാര്യ ശുചിസ്മിതാ। ഉവാച സീതാ സംഹൃഷ്ടാ ഛദ്മനാ ഹൃതചേതനാ
ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചിരുന്ന കാകുത്സ്ഥനെ ഇടയിൽ തടഞ്ഞു, മനസ്സിൽ വഞ്ചിതയാകുകയും ആനന്ദത്തോടെ ചിരിച്ച മുഖത്തോടെ സീതാ പറഞ്ഞു.
ആര്യപുത്രാഭിരാമോഽസൌ മൃഗോ ഹരതി മേ മനഃ। ആനയൈനം മഹാബാഹോ ക്രീഡാര്ഥം നോ ഭവിഷ്യതി
ആര്യപുത്രാ, ഈ മനോഹരമായ മാൻ എന്റെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നു. മഹാബാഹുവേ, ഈ മാനിനെ ഞങ്ങൾക്കായി കൊണ്ടുവരൂ, കളിക്കാനുള്ളതായിരിക്കും.
ഇഹാശ്രമപദേഽസ്മാകം ബഹവഃ പുണ്യദര്ശനാഃ। മൃഗാശ്ചരന്തി സഹിതാശ്ചമരാഃ സൃമരാസ്തഥാ
നമ്മുടെ ആശ്രമത്തിൽ, ധന്യമായ രൂപമുള്ള നിരവധി മാനുകളും, ചമരമാനുകളും സൃമരമാനുകളും കൂട്ടമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ഋക്ഷാഃ പൃഷതസങ്ഘാശ്ച വാനരാഃ കിന്നരാസ്തഥാ। വിഹരന്തി മഹാബാഹോ രൂപശ്രേഷ്ഠാ മഹാബലാഃ
മഹാബാഹുവേ, ഇവിടെ കരടികൾ, പൃഷതങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ, കുരങ്ങുകൾ, കിന്നരന്മാർ എന്നിവരും അത്ഭുതമായ രൂപത്തിലും വലിയ ശക്തിയിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ന ചാന്യഃ സദൃശോ രാജന് ദൃഷ്ടഃ പൂര്വം മൃഗോ മയാ। തേജസാ ക്ഷമയാ ദീപ്ത്യാ യഥായം മൃഗസത്തമഃ
രാജാവേ, ഇതുപോലെയുള്ള മറ്റേതെങ്കിലും മാൻ ഞാൻ മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ല. ഈ മാനിന്റെ തേജസ്സിലും ക്ഷമയിലും പ്രകാശത്തിലും സമം മറ്റൊന്നുമില്ല.
നാനാവര്ണവിചിത്രാങ്ഗോ രത്നഭൂതോ മമാഗ്രതഃ। ദ്യോതയന് വനമവ്യഗ്രം ശോഭതേ ശശിസംനിഭഃ
നാനാ വർണ്ണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അത്ഭുതമായ ശരീരവും, എന്റെ മുന്നിൽ രത്നംപോലെയും, കാട്ടിനെ പ്രകാശിപ്പിച്ചും, ചന്ദ്രനുപോലെ മനോഹരമായി ഈ മാൻ തിളങ്ങുന്നു.
അഹോ രൂപമഹോ ലക്ഷ്മീഃ സ്വരസമ്പച്ച ശോഭനാ। മൃഗോഽദ്ഭുതോ വിചിത്രാങ്ഗോ ഹൃദയം ഹരതീവ മേ
അഹോ, അതിന്റെ രൂപം! അതിന്റെ സൗന്ദര്യം! അതിന്റെ ശബ്ദവും ഭംഗിയും എത്ര മനോഹരം! ഈ അത്ഭുതമായ, വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള മാൻ എന്റെ ഹൃദയം കവർന്നുപോകുന്നു.
യദി ഗ്രഹണമഭ്യേതി ജീവന് നേവ മൃഗസ്തവ। ആശ്ചര്യഭൂതം ഭവതി വിസ്മയം ജനയിഷ്യതി
നീ ഈ മാനിനെ ജീവനോടെ പിടിച്ചാൽ, അത്ഭുതകരമായ ഒരു കാര്യമായിരിക്കും, എല്ലാവർക്കും അത്ഭുതം ഉണർത്തും.
സമാപ്തവനവാസാനാം രാജ്യസ്ഥാനാം ച നഃ പുനഃ। അന്തഃപുരേ വിഭൂഷാര്ഥോ മൃഗ ഏഷ ഭവിഷ്യതി
നമ്മുടെ വനവാസം അവസാനിച്ച് രാജ്യം തിരിച്ചുകിട്ടുമ്പോൾ, ഈ മാൻ അപ്പോൾ അകത്തളത്തിൽ അലങ്കാരമായി ഉപയോഗിക്കാം.
ഭരതസ്യാര്യപുത്രസ്യ ശ്വശ്രൂണാം മമ ച പ്രഭോ। മൃഗരൂപമിദം ദിവ്യം വിസ്മയം ജനയിഷ്യതി
ഭരതനും, എന്റെ അമ്മമാർക്കും, എന്നേക്കും, പ്രഭുവേ, ഈ ദിവ്യമായ മാനിന്റെ രൂപം അത്ഭുതം ഉണർത്തും.
ജീവന്ന യദി തേഽഭ്യേതി ഗ്രഹണം മൃഗസത്തമഃ। അജിനം നരശാര്ദൂല രുചിരം തു ഭവിഷ്യതി
നീ ഈ മാനിനെ ജീവനോടെ പിടിച്ചാൽ, മനുഷ്യസിംഹനേ, അതിന്റെ മനോഹരമായ ചർമ്മം നിനക്കാകും.
നിഹതസ്യാസ്യ സത്ത്വസ്യ ജാമ്ബൂനദമയത്വചി। ശഷ്പബൃസ്യാം വിനീതായാമിച്ഛാമ്യഹമുപാസിതുമ്
ഈ ജീവിയെ കൊല്ലേണ്ടി വന്നാൽ, അതിന്റെ പൊന്നുപോലുള്ള ചർമ്മം പുൽമയിലിടാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
കാമവൃത്തമിദം രൌദ്രം സ്ത്രീണാമസദൃശം മതമ്। വപുഷാ ത്വസ്യ സത്ത്വസ്യ വിസ്മയോ ജനിതോ മമ
ഈ ആഗ്രഹം സ്ത്രീകൾക്കു യോജിച്ചതല്ലെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു, പക്ഷേ ഈ ജീവിയുടെ രൂപം എന്നെ അത്ഭുതത്തിലാഴ്ത്തിയിരിക്കുന്നു.
തേന കാഞ്ചനരോമ്ണാ തു മണിപ്രവരശൃങ്ഗിണാ। തരുണാദിത്യവര്ണേന നക്ഷത്രപഥവര്ചസാ
പൊന്നുപോലുള്ള രോമവും, മനിമുത്തുകളാൽ അലങ്കരിച്ച കൊമ്പുകളും, പുതുമഞ്ഞുപോലുള്ള നിറവും, നക്ഷത്രപഥത്തിന്റെ പ്രകാശവും അതിനുണ്ട്.
ബഭൂവ രാഘവസ്യാപി മനോ വിസ്മയമാഗതമ്। ഇതി സീതാവചഃ ശ്രുത്വാ ദൃഷ്ട്വാ ച മൃഗമദ്ഭുതമ്
സീതയുടെ വാക്കുകളും ആ അത്ഭുതമായ മാനെയും കണ്ടപ്പോൾ, രാഘവന്റെയും മനസ്സിൽ അത്ഭുതം നിറഞ്ഞു.
ലോഭിതസ്തേന രൂപേണ സീതയാ ച പ്രചോദിതഃ। ഉവാച രാഘവോ ഹൃഷ്ടോ ഭ്രാതരം ലക്ഷ്മണം വചഃ
അത് മനോഹരമായ രൂപം കൊണ്ടും സീതയുടെ പ്രേരണ കൊണ്ടും ആകർഷിതനായ രാഘവൻ സന്തോഷത്തോടെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
പശ്യ ലക്ഷ്മണ വൈദേഹ്യാഃ സ്പൃഹാമുല്ലസിതാമിമാമ്। രൂപശ്രേഷ്ഠതയാ ഹ്യേഷ മൃഗോഽദ്യ ന ഭവിഷ്യതി
ലക്ഷ്മണാ, വൈദേഹിയുടെ ഈ ആഗ്രഹം നോക്കൂ. അതിന്റെ അതുല്യമായ സൗന്ദര്യം കൊണ്ടു, ഈ മാൻ ഇന്നവിടെ തുടരില്ല.
ന വനേ നന്ദനോദ്ദേശേ ന ചൈത്രരഥസംശ്രയേ। കുതഃ പൃഥിവ്യാം സൌമിത്രേ യോഽസ്യ കശ്ചിത് സമോ മൃഗഃ
വനത്തിൽ, നന്ദനവനം പോലുമില്ല, ചൈത്രരഥം പോലുമില്ല, സുമിത്രേ, ഭൂമിയിൽ എവിടെയും ഈ മൃഗത്തിന് സമമായ മറ്റൊന്നുണ്ടോ?
പ്രതിലോമാനുലോമാശ്ച രുചിരാ രോമരാജയഃ। ശോഭന്തേ മൃഗമാശ്രിത്യ ചിത്രാഃ കനകബിന്ദുഭിഃ
ഇതിന്റെ ശരീരത്തിൽ വിരൽത്തോടു വിരുദ്ധമായി, നേരെ വളരുന്ന മനോഹരമായ രോമങ്ങൾ, വിവിധ സ്വർണ്ണപ്പുള്ളികളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, അതിനെ അതീവ മനോഹരമാക്കുന്നു.
പശ്യാസ്യ ജൃമ്ഭമാണസ്യ ദീപ്താമഗ്നിശിഖോപമാമ്। ജിഹ്വാം മുഖാന്നിഃസരന്തീം മേഘാദിവ ശതഹ്രദാമ്
ഇത് വായ് വെട്ടുമ്പോൾ, അഗ്നിശിഖയെപ്പോലെ ദീപ്തമായ നാവ് വായിൽ നിന്നു പുറത്തേക്ക് വരുന്നത്, നൂറു കിരണങ്ങളുള്ള മേഘം പോലെ കാണാം.
മസാരഗല്വര്കമുഖഃ ശങ്ഖമുക്താനിഭോദരഃ। കസ്യ നാമാനിരൂപ്യോഽസൌ ന മനോ ലോഭയേന്മൃഗഃ
നീലവും പൊന്നുംപോലുള്ള മുഖം, ശംഖും മുത്തുംപോലുള്ള വയറ്—ഇങ്ങനെ വിവരണം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത ഈ മൃഗത്തെ കാണുമ്പോൾ ആരുടെ മനസ്സും ആഗ്രഹിക്കാതെ ഇരിക്കുമോ?
കസ്യ രൂപമിദം ദൃഷ്ട്വാ ജാമ്ബൂനദമയപ്രഭമ്। നാനാരത്നമയം ദിവ്യം ന മനോ വിസ്മയം വ്രജേത്
ജാംബൂനദിയിലെ പൊന്നുപോലും, വിവിധ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ദിവ്യമായ ഈ രൂപം കണ്ടാൽ ആരുടെ മനസ്സും അത്ഭുതംകൊണ്ടു നിറയാതെ ഇരിക്കുമോ?
മാംസഹേതോരപി മൃഗാന് വിഹാരാര്ഥം ച ധന്വിനഃ। ഘ്നന്തി ലക്ഷ്മണ രാജാനോ മൃഗയായാം മഹാവനേ
മാംസം കിട്ടാൻ വേണ്ടി മാത്രമല്ല, വിനോദത്തിനായി പോലും രാജാക്കന്മാർ വലിയ വനത്തിൽ വില്ലുകൊണ്ട് മൃഗങ്ങളെ വേട്ടയാടാറുണ്ട്, ലക്ഷ്മണാ.
ധനാനി വ്യവസായേന വിചീയന്തേ മഹാവനേ। ധാതവോ വിവിധാശ്ചാപി മണിരത്നസുവര്ണിനഃ
വലിയ വനത്തിൽ പരിശ്രമത്തോടെ ധനങ്ങൾ അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നു; വിവിധ ധാതുക്കളും, രത്നങ്ങളും, പൊന്നും അവിടെ കണ്ടെത്താം.
തത് സാരമഖിലം നൄണാം ധനം നിചയവര്ധനമ്। മനസാ ചിന്തിതം സര്വം യഥാ ശുക്രസ്യ ലക്ഷ്മണ
മനുഷ്യർക്കിടയിൽ സമ്പത്തിന്റെ സാരവും, സമ്പത്ത് വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതും, മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം, ലക്ഷ്മണാ, ശുക്രനു ലഭിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
അര്ഥീ യേനാര്ഥകൃത്യേന സംവ്രജത്യവിചാരയന്। തമര്ഥമര്ഥശാസ്ത്രജ്ഞാഃ പ്രാഹുരര്ഥ്യാഃ സുലക്ഷ്മണ
ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ലാഭത്തിനായി യാതൊരു സംശയവും കൂടാതെ പിന്തുടരുന്നതെന്താണോ, അതാണ് സമ്പത്ത് എന്ന് സമ്പത്തിന്റെ ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ പറയുന്നു, നല്ല ലക്ഷ്മണാ.
ഏതസ്യ മൃഗരത്നസ്യ പരാര്ഘ്യേ കാഞ്ചനത്വചി। ഉപവേക്ഷ്യതി വൈദേഹീ മയാ സഹ സുമധ്യമാ
മൂല്യമെഴുതാനാകാത്ത ഈ പൊന്നുപോലുള്ള മൃഗത്വച്ചിന്മേൽ, സുന്ദരമായ നടുവുള്ള വൈദേഹി എന്നോടൊപ്പം ഇരിക്കും.
ന കാദലീ ന പ്രിയകീ ന പ്രവേണീ ന ചാവികീ। ഭവേദേതസ്യ സദൃശീ സ്പര്ശേഽനേനേതി മേ മതിഃ
കാദളി, പ്രിയക, പ്രവേണി, ആവികി—ഇവയിൽ ഒന്നും ഈ മൃഗത്തിന്റെ സ്പർശത്തിന് തുല്യമാകില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ഏഷ ചൈവ മൃഗഃ ശ്രീമാന് യശ്ച ദിവ്യോ നഭശ്ചരഃ। ഉഭാവേതൌ മൃഗൌ ദിവ്യൌ താരാമൃഗമഹീമൃഗൌ
ഈ ഭംഗിയുള്ള ഭൂമിയിലെ മൃഗവും ആ ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്ന ദിവ്യമായതും—ഇരുവരും ദിവ്യരായ താരാമൃഗവും ഭൂമിമൃഗവും തന്നെയാണ്.