പുഷ്പവൃഷ്ടിര്മഹത്യാസീദ് ദേവദുന്ദുഭിനിസ്വനൈഃ । ശങ്ഖദുന്ദുഭിനിര്ഘോഷഃ പ്രയാതേ തു മഹാത്മനി ॥൧-൨൨-
അപ്പോൾ വലിയ പൂവുവർഷവും, ദേവതകളുടെ മൃദംഗങ്ങളുടെ ശബ്ദവും, ശംഖം മൃദംഗം എന്നിവയുടെ മുഴക്കവും ഉണ്ടായി, മഹാത്മാവായ രാമൻ യാത്രയാരംഭിച്ചപ്പോൾ.
വിശ്വാമിത്രോ യയാവഗ്രേ തതോ രാമോ മഹായശാഃ । കാകപക്ഷധരോ ധന്വീ തം ച സൌമിത്രിരന്വഗാത് ॥൧-൨൨-
വിശ്വാമിത്രൻ മുന്നിൽ നടന്നു, പിന്നിൽ മഹാകീർത്തിയുള്ള രാമൻ, കാക്കപക്ഷം പോലെ ചൂണ്ടിയ മുടിയോടെ, വില്ലുമായി നടന്നു; അവനെ അനുസരിച്ച് സൗമിത്രിയും പോയി.
കലാപിനൌ ധനുഷ്പാണീ ശോഭയാനൌ ദിശോ ദശ । വിശ്വാമിത്രം മഹാത്മാനം ത്രിശീര്ഷാവിവ പന്നഗൌ ॥൧-൨൨-
അവർ ഇരുവരും അമ്പച്ചില്ലുകളും വില്ലും കൈവശം വച്ച്, പത്ത് ദിക്കുകളും ഭംഗിയാക്കി, മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനെ, മൂന്നു തലകളുള്ള പാമ്പുകളെപ്പോലെ, പിന്തുടർന്നു.
അനുജഗ്മതുരക്ഷുദ്രൌ പിതാമഹമിവാശ്വിനൌ । അനുയാതൌ ശ്രിയാ ദീപ്തൌ ശോഭയേതാവനിന്ദിതൌ ॥൧-൨൨-
അക്ഷയമായ യുവാവും ശക്തിയുമുള്ള ആ ഇരുവരും, അശ്വിനീദേവന്മാർ പിതാമഹനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, തേജസ്സോടെ, അപരിഹാരമായ ഭംഗിയോടെ, വിശ്വാമിത്രനെ അനുഗമിച്ചു.
തദാ കുശികപുത്രം തു ധനുഷ്പാണീ സ്വലംകൃതൌ । ബദ്ധഗോധാങ്ഗുലിത്രാണൌ ഖഡ്ഗവന്തൌ മഹാദ്യുതീ ॥൧-൨൨-
അപ്പോൾ ദശരഥന്റെ മക്കൾ, വില്ലും കൈവശം, ഭംഗിയായി അലങ്കരിച്ച്, കൈകളിൽ കാവലും വാൾ ചുമന്നും, വിശ്വാമിത്രന്റെ മകനെ പിന്തുടർന്നു.
കുമാരൌ ചാരുവപുഷൌ ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ । അനുയാതൌ ശ്രിയാ ദീപ്തൌ ശോഭയേതാവനിന്ദിതൌ ॥൧-൨൨-
കുമാരന്മാരായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും, സുന്ദരമായ ശരീരവും, തേജസ്സും നിറഞ്ഞവരും, അപരിഹാരമായ ഭംഗിയോടെ, അവിടെ ഭംഗി കൂട്ടി, പിന്നിൽ നടന്നു.
സ്ഥാണും ദേവമിവാചിന്ത്യം കുമാരാവിവ പാവകീ । അധ്യര്ധയോജനം ഗത്വാ സരയ്വാ ദക്ഷിണേ തടേ ॥൧-൨൨-
അവർ, ചിന്തിക്കാൻ കഴിയാത്ത ശിവനെപ്പോലെയും, അഗ്നിദേവന്റെ മക്കളെപ്പോലെയും, വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം പോയി; അരയോജന ദൂരം നടന്ന്, സരയൂവിന്റെ തെക്കൻ തീരത്ത് എത്തി.
രാമേതി മധുരാം വാണീം വിശ്വാമിത്രോഽഭ്യഭാഷത । ഗൃഹാണ വത്സ സലിലം മാ ഭൂത്കാലസ്യ പര്യയഃ ॥൧-൨൨-
വിശ്വാമിത്രൻ രാമനോട് മധുരമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: 'കുഞ്ഞേ, വെള്ളം കൈവശം എടുക്കൂ, സമയമൊഴിയരുത്.'
മന്ത്രഗ്രാമം ഗൃഹാണ ത്വം ബലാമതിബലാം തഥാ । ന ശ്രമോ ന ജ്വരോ വാ തേ ന രൂപസ്യ വിപര്യയഃ ॥൧-൨൨-
'ബലയും അതിബലയും എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഞാൻ നിനക്ക് നൽകുന്നു. ഇതു പഠിച്ചാൽ, നിനക്ക് ഒരിക്കലും ക്ഷീണം, പനി, അല്ലെങ്കിൽ രൂപഭേദം ഉണ്ടാവില്ല.'
ന ച സുപ്തം പ്രമത്തം വാ ധര്ഷയിഷ്യന്തി നൈര്ഋതാഃ । ന ബാഹ്വോഃ സദൃശോ വീര്യേ പൃഥിവ്യാമസ്തി കശ്ചന ॥൧-൨൨-
'നീ ഉറങ്ങുമ്പോഴും അശ്രദ്ധയോടെ ഇരിക്കുമ്പോഴും, ദുഷ്ടാത്മാക്കൾ നിന്നെ ജയിക്കില്ല; ഭൂമിയിൽ നിന്റെ കരുത്തിന് തുല്യൻ ആരുമില്ല.'
ത്രിഷു ലോകേഷു വാ രാമ ന ഭവേത്സദൃശസ്തവ । ബലാമതിബലാം ചൈവ പഠതസ്താത രാഘവ ॥൧-൨൨-
'മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും, രാമാ, നിനക്ക് തുല്യൻ ആരുമുണ്ടാകില്ല; നീ ബലവും അതിബലയും ഉച്ചരിക്കുമ്പോൾ, രാഘവാ, മകനേ.'
ന സൌഭാഗ്യേ ന ദാക്ഷിണ്യേ ന ജ്ഞാനേ ബുദ്ധിനിശ്ചയേ । നോത്തരേ പ്രതിവക്തവ്യേ സമോ ലോകേ തവാനഘ ॥൧-൨൨-
നിന്റെ ഭാഗ്യത്തിലും, ദാനത്തിലും, അറിവിലും, മനസ്സിന്റെ വ്യക്തതയിലും, മറുപടി പറയുന്നതിലും, ഈ ലോകത്ത് നിന്നോടു തുല്യനായവൻ ആരുമില്ല, പാപരഹിതനായവാ.
ഏതദ്വിദ്യാദ്വയേ ലബ്ധേ ന ഭവേത് സദൃശസ്തവ । ബലാ ചാതിബലാ ചൈവ സര്വജ്ഞാനസ്യ മാതരൌ ॥൧-൨൨-
ഈ രണ്ട് വിദ്യകളും കൈവരിച്ചാൽ, നിന്നോടു സമാനൻ ആരുമുണ്ടാകില്ല; കാരണം ബലയും അതിബലയും എല്ലാ അറിവിന്റെയും മാതാവുകളാണ്.
ക്ഷുത്പിപാസേ ന തേ രാമ ഭവിഷ്യേതേ നരോത്തമ । ബലാമതിബലാം ചൈവ പഠസ്താത രാഘവ ॥൧-൨൨-
രാഘവാ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമാ, നീ ബലയും അതിബലയും പഠിച്ചാൽ, വിശപ്പും ദാഹവും നിന്നെ ബാധിക്കില്ല.
ഗൃഹാണ സര്വലോകസ്യ ഗുപ്തയേ രഘുനന്ദന । വിദ്യാദ്വയമധീയാനേ യശശ്ചാഥ ഭവേദ് ഭുവി । പിതാമഹസുതേ ഹ്യേതേ വിദ്യേ തേജഃസമന്വിതേ ॥൧-൨൨-
രഘുവംശത്തിലെ ആനന്ദമായവാ, എല്ലാ ലോകത്തെയും രക്ഷിക്കാനായി ഈ രണ്ട് വിദ്യകളും കൈവരിക്കണം; ഇവ പഠിച്ചാൽ ഭൂമിയിൽ പ്രശസ്തി ലഭിക്കും; ഈ പ്രകാശമുള്ള വിദ്യകൾ പിതാമഹന്റെ പുത്രിമാരാണ്.
പ്രദാതും തവ കാകുത്സ്ഥ സദൃശസ്ത്വം ഹി പാര്ഥിവ । കാമം ബഹുഗുണാഃ സര്വേ ത്വയ്യേതേ നാത്ര സംശയഃ ॥൧-൨൨-
കാകുത്സ്ഥാ, ഇവ സ്വീകരിക്കാൻ യോജ്യനായത് നീയത്രേ; എല്ലാ ഗുണങ്ങളും നിന്നിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇതിൽ സംശയമില്ല.
തപസാ സംഭൃതേ ചൈതേ ബഹുരൂപേ ഭവിഷ്യതഃ । തതോ രാമോ ജലം സ്പൃഷ്ട്വാ പ്രഹൃഷ്ടവദനഃ ശുചിഃ ॥൧-൨൨-
തപസ്സിലൂടെ സമ്പാദിച്ച ഈ വിദ്യകൾ പല രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകും; അതിനുശേഷം രാമൻ ശുദ്ധനും സന്തോഷപൂർവ്വകമായ മുഖവുമോടെ വെള്ളം തൊട്ടു.
സഹസ്രരശ്മിര്ഭഗവാഞ്ശരദീവ ദിവാകരഃ । ഗുരുകാര്യാണി സര്വാണി നിയുജ്യ കുശികാത്മജേ । ഊഷുസ്താം രജനീം തത്ര സരയ്വാം സുസുഖം ത്രയഃ ॥൧-൨൨-
ആയിരം കിരണങ്ങളോടെ അനുഗ്രഹീതനായ സൂര്യൻ ശരദ്കാലത്തെ പോലെ പ്രകാശിച്ചു; എല്ലാ കാര്യങ്ങളും കുശികപുത്രനിൽ ഏൽപ്പിച്ചശേഷം, അവരത്രേ മൂവരും സരയുവിന്റെ തീരത്ത് ആ രാത്രി അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ കഴിച്ചു.
ദശരഥനൃപസൂനുസത്തമാഭ്യാം :::തൃണശയനേഽനുചിതേ തദോഷിതാഭ്യാമ് । കുശികസുതവചോഽനുലാലിതാഭ്യാമ് :::സുഖമിവ സാ വിബഭൌ വിഭാവരീ ച ॥൧-൨൨-
ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ മഹാനായ രണ്ടു പുത്രന്മാർ അനുരൂപമല്ലാത്ത പുല്ലുകിടക്കയിൽ വിശ്രമിച്ചു, കുശികപുത്രന്റെ സ്നേഹപൂർവമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ആ രാത്രി തന്നെ സുഖംപോലെ തിളങ്ങി.
thumb|ത്രയോവിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ ബാലകാണ്ഡേ ത്രയോവിംശഃ സര്ഗഃ ॥൧-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ ബാലകാണ്ഡത്തിൽ ഇരുപത്തിമൂന്നാമത്തെ സർഗ്ഗം, കേൾക്കൂ.
പ്രഭാതായാം തു ശര്വര്യാം വിശ്വാമിത്രോ മഹാമുനിഃ । അഭ്യഭാഷത കാകുത്സ്ഥം ശയാനം പര്ണസംസ്തരേ ॥൧-൨൩-
രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ മഹർഷിയായ വിശ്വാമിത്രൻ കാകുത്സ്ഥനെ ഇലക്കിടക്കയിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ഉദ്ദേശിച്ചു.
കൌസല്യാ സുപ്രജാ രാമ പൂര്വാ സംധ്യാ പ്രവര്തതേ । ഉത്തിഷ്ഠ നരശാര്ദൂല കര്തവ്യം ദൈവമാഹ്നികമ് ॥൧-൨൩-
കൗസല്യയുടെ മഹാനായ പുത്രനായ രാമാ, പ്രഭാതസന്ധ്യ വരുന്നു; എഴുന്നേൽക്കു, പുരുഷസിംഹനായവാ, ദൈവികമായ ദൈനംദിന കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.
തസ്യര്ഷേഃ പരമോദാരം വചഃ ശ്രുത്വാ നരോത്തമൌ । സ്നാത്വാ കൃതോദകൌ വീരൌ ജേപതുഃ പരമം ജപമ് ॥൧-൨൩-
ആ ഋഷിയുടെ മഹാദാനമായ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ആ വീര്യശാലികളായ ഇരുവരും സ്നാനം ചെയ്തു, അർഘ്യം നൽകി, ഉത്തമമായ ജപം ചെയ്തു.
കൃതാഹ്നികൌ മഹാവീര്യൌ വിശ്വാമിത്രം തപോധനമ് । അഭിവാദ്യാതിസംഹൃഷ്ടൌ ഗമനായാഭിതസ്ഥതുഃ ॥൧-൨൩-
പ്രഭാതകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയ മഹാവീരന്മാർ, സന്തോഷപൂർവ്വം തപസ്സിൽ സമ്പന്നനായ വിശ്വാമിത്രനെ വിനയപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു, യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറായി നിന്നു.
തൌ പ്രയാന്തൌ മഹാവീര്യൌ ദിവ്യാം ത്രിപഥഗാം നദീമ് । ദദൃശാതേ തതസ്തത്ര സരയ്വാഃ സംഗമേ ശുഭേ ॥൧-൨൩-
ആ മഹാവീരന്മാർ യാത്രതിരിച്ചപ്പോൾ, അവർ ദിവ്യമായ, മൂന്നു വഴികളുള്ള നദിയെ, സരയുവിന്റെ പുണ്യസംഗമത്തിൽ കണ്ടു.
തത്രാശ്രമപദം പുണ്യമൃഷീണാം ഭാവിതാത്മനാമ് । ബഹുവര്ഷസഹസ്രാണി തപ്യതാം പരമം തപഃ ॥൧-൨൩-
അവിടെ അവർ ശുദ്ധഹൃദയങ്ങളായ ഋഷിമാർ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ മഹത്തായ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന പുണ്യാശ്രമം കണ്ടു.
തം ദൃഷ്ട്വാ പരമപ്രീതൌ രാഘവൌ പുണ്യമാശ്രമമ് । ഊചതുസ്തം മഹാത്മാനം വിശ്വാമിത്രമിദം വചഃ ॥൧-൨൩-
ആ അതിപുണ്യമായ ആശ്രമം കണ്ട രഘുവംശപുത്രന്മാർ വലിയ സന്തോഷത്തോടെ മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കസ്യായമാശ്രമഃ പുണ്യഃ കോ ന്വസ്മിന്വസതേ പുമാന് । ഭഗവഞ്ശ്രോതുമിച്ഛാവഃ പരം കൌതൂഹലം ഹി നൌ ॥൧-൨൩-
ഈ പുണ്യാശ്രമം ആരുടേതാണ്? ഇവിടെ ആരാണ് വസിക്കുന്നത്, ഭഗവൻ? ഞങ്ങൾക്ക് അറിയാൻ ആഗ്രഹമുണ്ട്; വലിയ കൗതുകമാണ് ഞങ്ങൾക്ക്.
തയോസ്തദ്വചനം ശ്രുത്വാ പ്രഹസ്യ മുനിപുങ്ഗവഃ । അബ്രവീച്ഛ്രൂയതാം രാമ യസ്യായം പൂര്വ ആശ്രമഃ ॥൧-൨൩-
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ പുഞ്ചിരിച്ച് പറഞ്ഞു: 'രാമാ, ഈ പുരാതനാശ്രമം ആരുടേതാണെന്ന് കേൾക്കൂ.'
കന്ദര്പോ മൂര്തിമാനാസീത്കാമ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ । തപസ്യന്തമിഹ സ്ഥാണും നിയമേന സമാഹിതമ് ॥൧-൨൩-
പ്രജ്ഞാനികൾ കാമദേവനെ കാമൻ എന്ന പേരിലാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഒരിക്കൽ കാമൻ ശിവൻ ഇവിടെ കഠിനമായ തപസ്സിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നതിനെ കണ്ടു.