തരുണൈശ്ചാരുവേഷൈശ്ച നരൈരുന്നതഗാമിഭി: । സമ്പതദ്ഭിരയോധ്യായാം നാഭിഭാന്തി മഹാപഥാ: ।। ൨.൧൧൪.
യുവാക്കളും ഭംഗിയുള്ള വേഷവും ധരിച്ച് അഭിമാനത്തോടെ നടന്നു പോകുന്ന പുരുഷന്മാരും അയോധ്യയിലെ പ്രധാനവീഥികളില് ഇനി കണ്ട് വരില്ല.
ഏവം ബഹുവിധം ജല്പന് വിവേശ വസതിം പിതു: । തേന ഹീനാം നരേന്ദ്രേണ സിംഹഹീനാം ഗുഹാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
ഇങ്ങനെ പലവിധം സംസാരിച്ചുകൊണ്ട്, ഭരതൻ തന്റെ അച്ഛന്റെ വസതിയിൽ കയറി. രാജാവില്ലാതെ ശൂന്യമായ ആ വീടു സിംഹം വിട്ടുപോയ ഗുഹപോലെയായിരുന്നു.
തദാ തദന്ത:പുരമുജ്ഝിതപ്രഭം സുരൈരിവോത്സൃഷ്ടമഭാസ്കരം ദിനമ് । നിരീക്ഷ്യ സര്വന്തു വിവിക്തമാത്മവാന് മുമോച ബാഷ്പം ഭരത: സുദു:ഖിത: ।। ൨.൧൧൪.
അപ്പോൾ, അകത്തെ അങ്കണങ്ങൾ പ്രകാശം വിട്ടുപോയതും, ദേവന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ച സൂര്യൻ ഇല്ലാത്ത പകലുപോലെയും, മുഴുവനും ശൂന്യമായതും കണ്ടു, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്ന ഭരതൻ അതീവ ദുഃഖത്തോടെ കണ്ണുനീർ വിട്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുര്ദശോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ പുരാതനവും മഹത്വമുള്ള വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിനാലാമത്തെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
thumb|പഞ്ചദശാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തതോ നിക്ഷിപ്യ മാതഽ: സ അയോധ്യായാം ദൃഢവ്രത: । ഭരത: ശോകസന്തപ്തോ ഗുരൂനിദമഥാബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൫.
ശക്തമായ വ്രതം പാലിച്ച ഭരതൻ, അമ്മമാരെ അയോധ്യയിൽ നന്നായി പാർപ്പിച്ചശേഷം, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി മുതിർന്നവരോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
നന്ദിഗ്രാമം ഗമിഷ്യാമി സര്വാനാമന്ത്രയേ ഽദ്യ വ: । തത്ര ദു:ഖമിദം സര്വം സഹിഷ്യേ രാഘവം വിനാ ।। ൨.൧൧൫.
ഞാൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോകും; ഇന്ന് നിങ്ങളെ എല്ലാവരെയും വിടപറയുന്നു. അവിടെ, രാഘവനെ കൂടാതെ ഈ ദു:ഖം എല്ലാം ഞാൻ സഹിക്കും.
ഗതശ്ച ഹി ദിവം രാജാ വനസ്ഥശ്ച ഗുരുര്മമ । രാമം പ്രതീക്ഷേ രാജ്യായ സ ഹി രാജാ മഹായശാ: ।। ൨.൧൧൫.
രാജാവ് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയി, എന്റെ ഗുരു കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നു; ഞാൻ രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കാൻ തിരിച്ചുവരുന്നതുവരെ കാത്തിരിക്കും, കാരണം മഹത്തായ പ്രശസ്തിയുള്ള രാജാവ് അവനാണ്.
ഏതച്ഛ്രുത്വാ ശുഭം വാക്യം ഭരതസ്യ മഹാത്മന: । അബ്രുവന് മന്ത്രിണ: സര്വേ വസിഷ്ഠശ്ച പുരോഹിത: ।। ൨.൧൧൫.
മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ ഉത്തമമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനും പറഞ്ഞു.
സുഭൃശം ശ്ലാഘനീയം ച യദുക്തം ഭരത ത്വയാ । വചനം ഭ്രാതൃവാത്സല്യാദനുരൂപം തവൈവ തത് ।। ൨.൧൧൫.
ഭരത, നീ പറഞ്ഞത് വളരെ പ്രശംസനീയമാണ്; സഹോദരസ്നേഹത്തിൽ നിന്നുള്ള നിന്റെ വാക്കുകൾ നിനക്കു യോജിച്ചതാണ്.
നിത്യം തേ ബന്ധുലുബ്ധസ്യ തിഷ്ഠതോ ഭ്രാതൃസൌഹൃദേ । ആര്യമാര്ഗം പ്രപന്നസ്യ നാനുമന്യേത ക: പുമാന് ।। ൨.൧൧൫.
നീ എപ്പോഴും ബന്ധുക്കളോട് സ്നേഹത്തോടെ, സഹോദരസ്നേഹത്തിൽ ഉറച്ചവനും, മഹാന്മാരുടെ വഴി പിന്തുടരുന്നവനുമാണ്. ഇങ്ങനെയുള്ള നിന്നെ അംഗീകരിക്കാത്തവൻ ആരാണ് ഈ ലോകത്ത്?
മന്ത്രിണാം വചനം ശ്രുത്വാ യഥാഭിലഷിതം പ്രിയമ് । അബ്രവീത്സാരഥിം വാക്യം രഥോ മേ യുജ്യതാമിതി ।। ൨.൧൧൫.
മന്ത്രിമാരുടെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായ, മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, അവൻ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: 'എന്റെ രഥം ഒരുക്കൂ.'
പ്രഹൃഷ്ടവദന: സര്വാ മാതഽ: സമഭിവാദ്യ സ: । ആരുരോഹ രഥം ശ്രീമാന് ശത്രുഘ്നേന സമന്വിത: ।। ൨.൧൧൫.
മുഖം സന്തോഷത്തോടെ പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ട്, അവൻ തന്റെ എല്ലാ അമ്മമാരെയും ആദരപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു. ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ആ മഹത്വമുള്ളവൻ രഥത്തിൽ കയറി.
ആരുഹ്യ ച രഥം ശീഘ്രം ശത്രുഘ്നഭരതാവുഭൌ। യയതു: പരമപ്രീതൌ വൃതൌ മന്ത്രിപുരോഹിതൈ: ।। ൨.൧൧൫.
ശീഘ്രഗതിയുള്ള രഥത്തിൽ കയറി, ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും ചുറ്റിപ്പറ്റിയവരായി യാത്രയായി.
അഗ്രതോ ഗുരവസ്തത്ര വസിഷ്ഠപ്രമുഖാ ദ്വിജാ: । പ്രയയു: പ്രാങ്മുഖാ: സര്വേ നന്ദിഗ്രാമോ യതോ ഽഭവത് ।। ൨.൧൧൫.
മുൻപിൽ വസിഷ്ഠൻമാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഗുരുക്കന്മാരും എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരും കിഴക്കോട്ട്, നന്ദിഗ്രാമം ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു.
ബലം ച തദനാഹൂതം ഗജാശ്വരഥസങ്കുലമ് । പ്രയയൌ ഭരതേ യാതേ സര്വേ ച പുരവാസിന: ।। ൨.൧൧൫.
ആഹ്വാനം ചെയ്യാതെ വന്ന സൈന്യം, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞത്, ഭരതൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ നഗരവാസികളോടൊപ്പം യാത്രയായി.
രഥസ്ഥ: സ ഹി ധര്മാത്മാ ഭരതോ ഭ്രാതൃവത്സല: । നന്ദിഗ്രാമം യയൌ തൂര്ണം ശിരസ്യാധായ പാദുകേ ।। ൨.൧൧൫.
ധർമ്മനിഷ്ഠനും സഹോദരന്മാരോടു സ്നേഹമുള്ളവനുമായ ഭരതൻ, രഥത്തിൽ കയറി, പാദുകകൾ തലയിൽ വെച്ച് നന്ദിഗ്രാമത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ യാത്ര ചെയ്തു.
തതസ്തു ഭരത: ക്ഷിപ്രം നന്ദിഗ്രാമം പ്രവിശ്യ സ: । അവതീര്യ്യ രഥാത്തൂര്ണം ഗുരൂനിദമുവാച ഹ ।। ൨.൧൧൫.
തുടർന്ന് ഭരതൻ വേഗത്തിൽ നന്ദിഗ്രാമം പ്രവേശിച്ചു, ഉടൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, ഗുരുക്കന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഏതദ്രാജ്യം മമ ഭ്രാത്രാ ദത്തം സംന്യാസവത് സ്വയമ് । യോഗക്ഷേമവഹേ ചേമേ പാദുകേ ഹേമഭൂഷിതേ ।। ൨.൧൧൫.
എന്റെ സഹോദരൻ ഈ രാജ്യം എന്നെ ഭരിക്കാൻ ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, സന്ന്യാസം സ്വീകരിച്ചവനുപോലെ. ഈ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച പാദുകകൾ രാജ്യം സംരക്ഷിക്കുന്നു.
ഭരത: ശിരസാ കൃത്വാ സംന്യാസം പാദുകേ തത: । അബ്രവീദ്ദു:ഖസന്തപ്ത: സര്വം പ്രകൃതിമണ്ഡലമ് ।। ൨.൧൧൫.
ഭരതൻ സന്ന്യാസത്തിന്റെ പാദുകകൾ തലയിൽ വെച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന്, എല്ലാ ജനസമൂഹത്തോടും പറഞ്ഞു.
ഛത്രം ധാരയത ക്ഷിപ്രമാര്യപാദാവിമൌ മതൌ । ആഭ്യാം രാജ്യേ സ്ഥിതോ ധര്മ: പാദുകാഭ്യാം ഗുരോര്മമ ।। ൨.൧൧൫.
ഈ ഗുരുപാദുകകൾക്ക് വേഗത്തിൽ കുടയേന്തൂ. രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ധർമ്മം ഇവയിലും എന്റെ ഗുരുവിലും നിലനിൽക്കുന്നു.
ഭ്രാത്രാ ഹി മയി സംന്യാസോ നിക്ഷിപ്ത: സൌഹൃദാദയമ് । തമിമം പാലയിഷ്യാമി രാഘവാഗമനം പ്രതി ।। ൨.൧൧൫.
എന്റെ സഹോദരൻ സ്നേഹത്താൽ ഈ ഭാരം എന്നെ ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. രാഘവൻ തിരിച്ചുവരുന്നത് വരെ ഞാൻ ഇതു വിശ്വസ്തമായി സംരക്ഷിക്കും.
ക്ഷിപ്രം സംയോജയിത്വാ തു രാഘവസ്യ പുന: സ്വയമ് । ചരണൌ തൌ തു രാമസ്യ ദ്രക്ഷ്യാമി സഹപാദുകൌ ।। ൨.൧൧൫.
വേഗത്തിൽ ഈ പാദുകകൾ രാഘവനു തിരികെ ഏൽപ്പിച്ചാൽ, ഞാൻ രാമന്റെ കാൽപാദങ്ങളും പാദുകകളും ഒരുമിച്ച് കാണും.
തതോ നിക്ഷിപ്തഭാരോ ഽഹം രാഘവേണ സമാഗത: । നിവേദ്യ ഗുരവേ രാജ്യം ഭജിഷ്യേ ഗുരുവൃത്തിതാമ് ।। ൨.൧൧൫.
അപ്പോൾ, ഭാരം ഒഴിഞ്ഞു, രാഘവനുമായി വീണ്ടും ചേരുമ്പോൾ, രാജ്യം ഗുരുവിന് സമർപ്പിച്ച്, ഞാൻ ഗുരുസേവനത്തിൽ മുഴുകും.
രാഘവായ ച സംന്യാസം ദത്ത്വേ മേ വരപാദുകേ । രാജ്യം ചേദമയോധ്യാം ച ധൂതപാപോ ഭവാമി ച ।। ൨.൧൧൫.
രാഘവനു സന്ന്യാസപാദുകകളും രാജ്യം, അയോധ്യയും സമർപ്പിച്ചാൽ, ഞാൻ പാപങ്ങൾക്കൊന്നുമില്ലാത്തവനാകും.
അഭിഷിക്തേ തു കാകുത്സ്ഥേ പ്രഹൃഷ്ടമുദിതേ ജനേ । പ്രീതിര്മമ യശശ്ചൈവ ഭവേദ്രാജ്യാച്ചതുര്ഗുണമ് ।। ൨.൧൧൫.
കാകുത്സ്ഥൻ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ, ജനങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടും ഉല്ലാസത്തോടും ഇരിക്കുമ്പോൾ, എനിക്ക് രാജ്യം കിട്ടുന്നതിലേക്കാൾ നാലിരട്ടിയധികം സന്തോഷവും പ്രശംസയും ലഭിക്കും.
ഏവം തു വിലപന് ദീനോ ഭരത: സ മഹായശാ: । നന്ദിഗ്രാമേ ഽകരോദ്രാജ്യം ദു:ഖിതോ മന്ത്രിഭി: സഹ ।। ൨.൧൧൫.
ഇങ്ങനെ ദു:ഖത്താൽ വേദനിച്ച് വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, മഹത്വമുള്ള ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ദു:ഖത്തോടെ രാജ്യം ഭരിച്ചു.
സ വല്കലജടാധാരീ മുനിവേഷധര: പ്രഭു: । നന്ദിഗ്രാമേ ഽവസദ്വീര: സസൈന്യോ ഭരതസ്തദാ ।। ൨.൧൧൫.
വല്കലം ധരിച്ചും ജടയിട്ടും, മുനിവേഷം അണിഞ്ഞും, ആ ധീരനായ ഭരതൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താമസിച്ചു.
രാമാഗമനമാകാങ്ക്ഷന് ഭരതോ ഭ്രാതൃവത്സല: । ഭ്രാതുര്വചനകാരീ ച പ്രതിജ്ഞാപാരഗസ്തഥാ ।। ൨.൧൧൫.
ഭരതൻ സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ, രാമന്റെ തിരിച്ചുവരവ് ആഗ്രഹിച്ചും, സഹോദരന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ചും, പ്രതിജ്ഞയിൽ ഉറച്ചവനായി തുടരുന്നു.
പാദുകേ ത്വഭിഷിച്യാഥ നന്ദ്രിഗ്രാമേ ഽവസത്തദാ । ഭരത: ശാസനം സര്വം പാദുകാഭ്യാം ന്യവേദയത് ।। ൨.൧൧൫.
പാദുകകൾ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, ഭരതൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താമസിച്ചു. രാജ്യം ഭരിക്കാനുള്ള എല്ലാ ഉത്തരവുകളും പാദുകകൾക്ക് ഏൽപ്പിച്ചു.
തതസ്തു ഭരത: ശ്രീമാനഭിഷിച്യാര്യ്യപാദുകേ । തദധീനസ്തദാ രാജ്യം കാരയാമാസ സര്വദാ ।। ൨.൧൧൫.
ശ്രീഭരതൻ ആദരപൂർവ്വം ഗുരുവിന്റെ പാദുകകൾ രാജസിംഹാസനത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു, അതിന്റെ അധികാരത്തിൽ രാജ്യം എല്ലാം ഭരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.