ക്ഷീണപാനോത്തമൈര്ഭിന്നൈ: ശരാവൈരഭിസംവൃതാമ് । ഹതശൌണ്ഡാമിവാകാശേ പാനഭൂമിമസംസ്കൃതാമ് ।। ൨.൧൧൪.
മികച്ച മദ്യം കുടിച്ച ശേഷം, പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന, ഉത്സവക്കാർ ഇല്ലാതായ, വൃത്തിയാക്കാത്ത ഒരു മദ്യശാലപോലെയായിരുന്നു.
വൃക്ണഭൂമിതലാം നിമ്നാം വൃക്ണപാത്രൈ: സമാവൃതാമ് । ഉപയുക്തോദകാം ഭഗ്നാം പ്രപാം നിപതിതാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
നിലം പൊട്ടി താഴ്ന്നു, ചുറ്റും പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങൾ കിടക്കുന്ന, വെള്ളം മുഴുവൻ ഉപയോഗിച്ചുതീർന്ന, തകർന്നുവീണ ഒരു കിണറുപോലെയായിരുന്നു.
വിപുലാം വിതതാം ചൈവ യുക്തപാശാം തരസ്വിനാമ് । ഭൂമൌ ബാണൈര്വിനിഷ്കൃത്താം പതിതാം ജ്യാമിവായുധാത് ।। ൨.൧൧൪.
ശക്തരാൽ വലിച്ചിരുത്തിയ വലിയ വില്ല്, അമ്പുകൾ കൊണ്ട് മുറിഞ്ഞു നിലത്ത് വീണു, നൂൽ പൊട്ടിയ ഒരു ആയുധംപോലെയായിരുന്നു.
സഹസാ യുദ്ധശൌണ്ഡേന ഹയാരോഹേണ വാഹിതാമ് । നിക്ഷിപ്തഭാണ്ഡാമുത്സൃഷ്ടാം കിശോരീമിവ ദുര്ബലാമ് ।। ൨.൧൧൪.
പടയിൽ ധൈര്യശാലിയായ കുതിരയോടുന്നവൻ പെട്ടെന്ന് ഉപേക്ഷിച്ച, ഭൂഷണങ്ങൾ കളഞ്ഞു, ദുർബലയും സഹായം ഇല്ലാതെയും ആയ ഒരു ബാലികയെപ്പോലെയായിരുന്നു.
ശുഷ്കതോയാം മഹാമത്സ്യൈ: കൂര്മൈശ്ച ബഹുഭിര്വൃതാമ് । പ്രഭിന്നതടവിസ്തീര്ണാം വാപീമിവ ഹൃതോത്പലാമ് ।। ൨.൧൧൪.
വെള്ളം ഉണങ്ങി, വലിയ മീനുകളും ആമകളും നിറഞ്ഞ, കരകൾ തകർന്ന, താമരകൾ ഇല്ലാതായ ഒരു വലിയ കുളംപോലെയായിരുന്നു.
പുരുഷസ്യാപ്രഹൃഷ്ടസ്യ പ്രതിഷിദ്ധാനുലേപനാമ് । സന്തപ്താമിവ ശോകേന ഗാത്രയഷ്ടിമഭൂഷണാമ് ।। ൨.൧൧൪.
ആണിന്റെ അനുമതി ഇല്ലാതെ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാതെയും, ദുഃഖത്തിൽ ചൂടേറ്റു, അലങ്കാരമില്ലാതെ ദുഃഖിതയായ ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെയായിരുന്നു.
പ്രാവൃഷി പ്രവിഗാഢായാം പ്രവിഷ്ടസ്യാഭ്രമണ്ഡലമ് । പ്രച്ഛന്നാം നീലജീമൂതൈര്ഭാസ്കരസ്യ പ്രഭാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
മഴക്കാലത്ത് കറുത്ത മേഘങ്ങൾക്കുള്ളിൽ കടന്നുപോയ, നീല മേഘങ്ങൾ മറച്ച, സൂര്യന്റെ പ്രകാശംപോലെയായിരുന്നു.
ഭരതസ്തു രഥസ്ഥ: സന് ശ്രീമാന് ദശരഥാത്മജ: । വാഹയന്തം രഥശ്രേഷ്ഠം സാരഥിം വാക്യമബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൪.
അപ്പോൾ ദശരഥന്റെ പുത്രനായ ഭരതൻ, രഥത്തിൽ നിന്ന്, ആ ഉത്തമരഥം ഓടിച്ച സാരഥിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കിം നു ഖല്വദ്യ ഗമ്ഭീരോ മൂര്ച്ഛിതോ ന നിശമ്യതേ । യഥാപുരമയോധ്യായാം ഗീതവാദിത്രനിസ്വന: ।। ൨.൧൧൪.
ഇന്നെന്തുകൊണ്ടാണ് അയോധ്യയിലെ ആ പഴയകാലം പോലെ ഗംഭീരമായ പാട്ടിന്റെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും ശബ്ദം കേൾക്കാനാകാത്തത്?
വാരുണീമദഗന്ധശ്ച മാല്യഗന്ധശ്ച മൂര്ച്ഛിത: । ധൂപിതാഗരുഗന്ധശ്ച ന പ്രവാതി സമന്തത: ।। ൨.൧൧൪.
വൈനത്തിന്റെ സുഗന്ധവും പുഷ്പമാലകളുടെ മണവും മങ്ങിപ്പോയിരിക്കുന്നു; ധൂപവും അഗരുവിന്റെ ഗന്ധവും ഇനി ചുറ്റും പരക്കുന്നില്ല.
യാനപ്രവരഘോഷശ്ച സ്നിഗ്ധശ്ച ഹയനിസ്വന: । പ്രമത്തഗജനാദശ്ച മഹാംശ്ച രഥനിസ്വന: । നേദാനീം ശ്രൂയതേ പുര്യാമസ്യാം രാമേ വിവാസിതേ ।। ൨.൧൧൪.
ഉത്തമമായ രഥങ്ങളുടെ ഗംഭീരശബ്ദവും, കുതിരകളുടെ മൃദുവായ കുരൽ, മദംപോലുള്ള ആനകളുടെ കോലാഹലവും വലിയ രഥങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനവും ഇനി ഈ നഗരത്തിൽ രാമൻ പുറത്താക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് കേൾക്കുന്നില്ല.
ചന്ദനാഗരുഗന്ധാംശ്ച മഹാര്ഹാശ്ച നവസ്രജ: । ഗതേ ഹി രാമേ തരുണാ: സന്തപ്താ നോപഭുഞ്ജതേ ।। ൨.൧൧൪.
രാമൻ പോയതോടെ, ദുഃഖിതരായ യുവതികൾ വിലയേറിയ ചന്ദനം, അഗരു, പുതുമലകൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ഇനി അലങ്കരിക്കുന്നില്ല.
ബഹിര്യാത്രാം ന ഗച്ഛന്തി ചിത്രമാല്യധരാ നരാ: । നോത്സവാ: സമ്പ്രവര്ത്തന്തേ രാമശോകാര്ദിതേ പുരേ ।। ൨.൧൧൪.
അലങ്കാരമുള്ള മനോഹരമായ പൂമാലകള് ധരിച്ച പുരുഷന്മാര് പുറത്തേക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; രാമന്റെ ദുഃഖം കൊണ്ട് വേദനിക്കുന്ന ഈ നഗരത്തില് ഉത്സവങ്ങള് നടക്കുന്നുമില്ല.
സഹ നൂനം മമ ഭ്രാത്രാ പുരസ്യാസ്യദ്യുതിര്ഗതാ । നഹി രാജത്യയോധ്യേയം സാസാരേവാര്ജുനീ ക്ഷപാ ।। ൨.൧൧൪.
എന്റെ സഹോദരനോടൊപ്പം ഈ നഗരത്തിന്റെ ഭാവവും മങ്ങിപ്പോയി; അഗ്നിക്കു ശേഷം ചാരമാത്രം ശേഷിച്ച രാത്രിപോലെ അയോധ്യയ്ക്ക് ഇനി പ്രകാശമില്ല.
കദാ നു ഖലു മേ ഭ്രാതാ മഹോത്സവ ഇവാഗത: । ജനയിഷ്യത്യയോധ്യായാം ഹര്ഷം ഗ്രീഷ്മ ഇവാമ്ബുദ: ।। ൨.൧൧൪.
എന്റെ സഹോദരന് ഒരു വലിയ ഉത്സവം പോലെ തിരിച്ചെത്തി, വേനലില് മേഘങ്ങള് സന്തോഷം പകരുന്നതുപോലെ അയോധ്യയില് സന്തോഷം പകരുന്ന ആ ദിവസം എപ്പോഴാകും വരിക?
തരുണൈശ്ചാരുവേഷൈശ്ച നരൈരുന്നതഗാമിഭി: । സമ്പതദ്ഭിരയോധ്യായാം നാഭിഭാന്തി മഹാപഥാ: ।। ൨.൧൧൪.
യുവാക്കളും ഭംഗിയുള്ള വേഷവും ധരിച്ച് അഭിമാനത്തോടെ നടന്നു പോകുന്ന പുരുഷന്മാരും അയോധ്യയിലെ പ്രധാനവീഥികളില് ഇനി കണ്ട് വരില്ല.
ഏവം ബഹുവിധം ജല്പന് വിവേശ വസതിം പിതു: । തേന ഹീനാം നരേന്ദ്രേണ സിംഹഹീനാം ഗുഹാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
ഇങ്ങനെ പലവിധം സംസാരിച്ചുകൊണ്ട്, ഭരതൻ തന്റെ അച്ഛന്റെ വസതിയിൽ കയറി. രാജാവില്ലാതെ ശൂന്യമായ ആ വീടു സിംഹം വിട്ടുപോയ ഗുഹപോലെയായിരുന്നു.
തദാ തദന്ത:പുരമുജ്ഝിതപ്രഭം സുരൈരിവോത്സൃഷ്ടമഭാസ്കരം ദിനമ് । നിരീക്ഷ്യ സര്വന്തു വിവിക്തമാത്മവാന് മുമോച ബാഷ്പം ഭരത: സുദു:ഖിത: ।। ൨.൧൧൪.
അപ്പോൾ, അകത്തെ അങ്കണങ്ങൾ പ്രകാശം വിട്ടുപോയതും, ദേവന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ച സൂര്യൻ ഇല്ലാത്ത പകലുപോലെയും, മുഴുവനും ശൂന്യമായതും കണ്ടു, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്ന ഭരതൻ അതീവ ദുഃഖത്തോടെ കണ്ണുനീർ വിട്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുര്ദശോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ പുരാതനവും മഹത്വമുള്ള വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിനാലാമത്തെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
thumb|പഞ്ചദശാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തതോ നിക്ഷിപ്യ മാതഽ: സ അയോധ്യായാം ദൃഢവ്രത: । ഭരത: ശോകസന്തപ്തോ ഗുരൂനിദമഥാബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൫.
ശക്തമായ വ്രതം പാലിച്ച ഭരതൻ, അമ്മമാരെ അയോധ്യയിൽ നന്നായി പാർപ്പിച്ചശേഷം, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി മുതിർന്നവരോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
നന്ദിഗ്രാമം ഗമിഷ്യാമി സര്വാനാമന്ത്രയേ ഽദ്യ വ: । തത്ര ദു:ഖമിദം സര്വം സഹിഷ്യേ രാഘവം വിനാ ।। ൨.൧൧൫.
ഞാൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോകും; ഇന്ന് നിങ്ങളെ എല്ലാവരെയും വിടപറയുന്നു. അവിടെ, രാഘവനെ കൂടാതെ ഈ ദു:ഖം എല്ലാം ഞാൻ സഹിക്കും.
ഗതശ്ച ഹി ദിവം രാജാ വനസ്ഥശ്ച ഗുരുര്മമ । രാമം പ്രതീക്ഷേ രാജ്യായ സ ഹി രാജാ മഹായശാ: ।। ൨.൧൧൫.
രാജാവ് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയി, എന്റെ ഗുരു കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നു; ഞാൻ രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കാൻ തിരിച്ചുവരുന്നതുവരെ കാത്തിരിക്കും, കാരണം മഹത്തായ പ്രശസ്തിയുള്ള രാജാവ് അവനാണ്.
ഏതച്ഛ്രുത്വാ ശുഭം വാക്യം ഭരതസ്യ മഹാത്മന: । അബ്രുവന് മന്ത്രിണ: സര്വേ വസിഷ്ഠശ്ച പുരോഹിത: ।। ൨.൧൧൫.
മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ ഉത്തമമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനും പറഞ്ഞു.
സുഭൃശം ശ്ലാഘനീയം ച യദുക്തം ഭരത ത്വയാ । വചനം ഭ്രാതൃവാത്സല്യാദനുരൂപം തവൈവ തത് ।। ൨.൧൧൫.
ഭരത, നീ പറഞ്ഞത് വളരെ പ്രശംസനീയമാണ്; സഹോദരസ്നേഹത്തിൽ നിന്നുള്ള നിന്റെ വാക്കുകൾ നിനക്കു യോജിച്ചതാണ്.
നിത്യം തേ ബന്ധുലുബ്ധസ്യ തിഷ്ഠതോ ഭ്രാതൃസൌഹൃദേ । ആര്യമാര്ഗം പ്രപന്നസ്യ നാനുമന്യേത ക: പുമാന് ।। ൨.൧൧൫.
നീ എപ്പോഴും ബന്ധുക്കളോട് സ്നേഹത്തോടെ, സഹോദരസ്നേഹത്തിൽ ഉറച്ചവനും, മഹാന്മാരുടെ വഴി പിന്തുടരുന്നവനുമാണ്. ഇങ്ങനെയുള്ള നിന്നെ അംഗീകരിക്കാത്തവൻ ആരാണ് ഈ ലോകത്ത്?
മന്ത്രിണാം വചനം ശ്രുത്വാ യഥാഭിലഷിതം പ്രിയമ് । അബ്രവീത്സാരഥിം വാക്യം രഥോ മേ യുജ്യതാമിതി ।। ൨.൧൧൫.
മന്ത്രിമാരുടെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായ, മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, അവൻ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: 'എന്റെ രഥം ഒരുക്കൂ.'
പ്രഹൃഷ്ടവദന: സര്വാ മാതഽ: സമഭിവാദ്യ സ: । ആരുരോഹ രഥം ശ്രീമാന് ശത്രുഘ്നേന സമന്വിത: ।। ൨.൧൧൫.
മുഖം സന്തോഷത്തോടെ പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ട്, അവൻ തന്റെ എല്ലാ അമ്മമാരെയും ആദരപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു. ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ആ മഹത്വമുള്ളവൻ രഥത്തിൽ കയറി.
ആരുഹ്യ ച രഥം ശീഘ്രം ശത്രുഘ്നഭരതാവുഭൌ। യയതു: പരമപ്രീതൌ വൃതൌ മന്ത്രിപുരോഹിതൈ: ।। ൨.൧൧൫.
ശീഘ്രഗതിയുള്ള രഥത്തിൽ കയറി, ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും ചുറ്റിപ്പറ്റിയവരായി യാത്രയായി.
അഗ്രതോ ഗുരവസ്തത്ര വസിഷ്ഠപ്രമുഖാ ദ്വിജാ: । പ്രയയു: പ്രാങ്മുഖാ: സര്വേ നന്ദിഗ്രാമോ യതോ ഽഭവത് ।। ൨.൧൧൫.
മുൻപിൽ വസിഷ്ഠൻമാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഗുരുക്കന്മാരും എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരും കിഴക്കോട്ട്, നന്ദിഗ്രാമം ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു.
ബലം ച തദനാഹൂതം ഗജാശ്വരഥസങ്കുലമ് । പ്രയയൌ ഭരതേ യാതേ സര്വേ ച പുരവാസിന: ।। ൨.൧൧൫.
ആഹ്വാനം ചെയ്യാതെ വന്ന സൈന്യം, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞത്, ഭരതൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ നഗരവാസികളോടൊപ്പം യാത്രയായി.