അല്പോഷ്ണക്ഷുബ്ധസലിലാം ധര്മോത്തപ്തവിഹങ്ഗമാമ് । ലീനമീനഝഷഗ്രാഹാം കൃശാം ഗിരിനദീമിവ ।। ൨.൧൧൪.
കൊഴിഞ്ഞു ചെറിയ വെള്ളം മാത്രം ഒഴുകുന്ന, ചൂടിലും വരളിലും പക്ഷികൾ പറന്നു പോയി, മീനുകളും വലിയ മത്സ്യങ്ങളും ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന, കയറ്റവും കുറഞ്ഞു പോയ ഒരു മലനദിപോലായിരുന്നു.
വിധൂമാമിവ ഹേമാഭാമധ്വരാഗ്നേ: സമുത്ഥിതാമ് । ഹവിരഭ്യുക്ഷിതാം പശ്ചാത് ശിഖാം വിപ്രലയം ഗതാമ് ।। ൨.൧൧൪.
ഹോമം കഴിഞ്ഞശേഷം, പുകയില്ലാതെ പൊന്നുപോലെ തിളങ്ങുന്ന, ഹവിസ്സ് ഒഴിച്ചതിനുശേഷം ഉയർന്നു ഒടുവിൽ അണഞ്ഞുപോയ യാഗാഗ്നിപോലായിരുന്നു.
വിധ്വസ്തകവചാം രുഗ്ണജവാജിരഥധ്വജാമ് । ഹതപ്രവീരാമാപന്നാം ചമൂമിവ മഹാഹവേ ।। ൨.൧൧൪.
കവചം തകർന്ന, കുതിരകളും രഥങ്ങളും പതാകകളും നശിച്ച, വീരന്മാർ വീണുപോയ, വലിയ യുദ്ധത്തിൽ പരാജയപ്പെട്ട ഒരു സൈന്യത്തെപ്പോലെയായിരുന്നു.
സഫേനാ സസ്വനാ ഭൂത്വാ സാഗരസ്യ സമുത്ഥിതാമ് । പ്രശാന്തമാരുതോദ്ഘാതാം ജലോര്മിമിവ നിസ്വനാമ് ।। ൨.൧൧൪.
ഒരിക്കൽ പൊങ്ങിയും ശബ്ദത്തോടെ ഉണർന്നിരുന്ന, എന്നാൽ കാറ്റ് ശമിപ്പിച്ചതിനുശേഷം ശാന്തമായ, തിരമാലയുടെ ഗർജ്ജനം മങ്ങിപ്പോയ സമുദ്രതരംഗംപോലെയായിരുന്നു.
ത്യക്താം യജ്ഞായുധൈ: സര്വൈരഭിരൂപൈശ്ച യാജകൈ: । സുത്യാകാലേ വിനിര്വൃത്തേ വേദിം ഗതരവാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
യാഗം കഴിഞ്ഞ്, യാഗോപകരണങ്ങളും യാജകർ എല്ലാം വിട്ടുപോയ, ശബ്ദം ഇല്ലാതെ ശൂന്യമായ യാഗവേദിപോലെയായിരുന്നു.
ഗോഷ്ഠമധ്യേ സ്ഥിതാമാര്ത്താമചരന്തീം തൃണം നവമ് । ഗോവൃഷേണ പരിത്യക്താം ഗവാം പത്തിമിവോത്സുകാമ് ।। ൨.൧൧൪.
പശുക്കൂട്ടത്തിനിടയിൽ വിഷമത്തോടെ നിൽക്കുന്ന, പുതുതായി വളർന്ന പുല്ല് തേടി അലഞ്ഞു നടക്കുന്ന, കാളയാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട, കൂട്ടത്തിലെ നായികയെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു പശുവിനെപ്പോലെയായിരുന്നു.
പ്രഭാകരാദ്യൈ: സുസ്നിഗ്ധൈ: പ്രജ്വലദ്ഭിരിവോത്തമൈ: । വിയുക്താം മണിഭിര്ജാത്യൈര്നവാം മുക്താവലീമിവ ।। ൨.൧൧൪.
സൂര്യകിരണങ്ങൾ പോലെ തിളങ്ങുന്ന, മികച്ച മനികൾ വേർപെട്ടുപോയ, പുതിയ മുത്തുമാലപോലെയായിരുന്നു.
സഹസാ ചലിതാം സ്ഥാനാന്മഹീം പുണ്യക്ഷയാദ്ഗതാമ് । സംഹൃതദ്യുതിവിസ്താരാം താരാമിവ ദിവശ്ച്യുതാമ് ।। ൨.൧൧൪.
പെട്ടെന്ന് ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണു, തിളക്കവും വലിപ്പവും നഷ്ടപ്പെട്ട, പുണ്യം കുറഞ്ഞതുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണ ഒരു നക്ഷത്രംപോലെയായിരുന്നു.
പുഷ്പനദ്ധാം വസന്താന്തേ മത്തഭ്രമരനാദിതാമ് । ദ്രുതദാവാഗ്നിവിപ്ലുഷ്ടാം ക്ലാന്താം വനലതാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
വസന്തകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പൂക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, മദംപിടിച്ച തേനീച്ചകളുടെ ഗാനം നിറഞ്ഞ, എന്നാൽ വേഗത്തിൽ പടർന്ന കാട്ടുതീയിൽ ചുട്ടുപോയ, ക്ഷീണിച്ച ഒരു വള്ളിപോലെയായിരുന്നു.
സമ്മൂഢനിഗമാം സ്തബ്ധാം സംക്ഷിപ്തവിപണാപണാമ് । പ്രച്ഛന്നശऺശിനക്ഷത്രാം ദ്യാമിവാമ്ബുധരൈര്വൃതാമ് ।। ൨.൧൧൪.
മേഘങ്ങൾ മൂടിയതുകൊണ്ട് ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും മറഞ്ഞ, വിപണികളും കടകളും അടച്ചുപൂട്ടിയ, വേദങ്ങൾ മൗനമായ ഒരു നഗരത്തെയും ആകാശത്തെയുംപ്പോലെയായിരുന്നു.
ക്ഷീണപാനോത്തമൈര്ഭിന്നൈ: ശരാവൈരഭിസംവൃതാമ് । ഹതശൌണ്ഡാമിവാകാശേ പാനഭൂമിമസംസ്കൃതാമ് ।। ൨.൧൧൪.
മികച്ച മദ്യം കുടിച്ച ശേഷം, പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന, ഉത്സവക്കാർ ഇല്ലാതായ, വൃത്തിയാക്കാത്ത ഒരു മദ്യശാലപോലെയായിരുന്നു.
വൃക്ണഭൂമിതലാം നിമ്നാം വൃക്ണപാത്രൈ: സമാവൃതാമ് । ഉപയുക്തോദകാം ഭഗ്നാം പ്രപാം നിപതിതാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
നിലം പൊട്ടി താഴ്ന്നു, ചുറ്റും പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങൾ കിടക്കുന്ന, വെള്ളം മുഴുവൻ ഉപയോഗിച്ചുതീർന്ന, തകർന്നുവീണ ഒരു കിണറുപോലെയായിരുന്നു.
വിപുലാം വിതതാം ചൈവ യുക്തപാശാം തരസ്വിനാമ് । ഭൂമൌ ബാണൈര്വിനിഷ്കൃത്താം പതിതാം ജ്യാമിവായുധാത് ।। ൨.൧൧൪.
ശക്തരാൽ വലിച്ചിരുത്തിയ വലിയ വില്ല്, അമ്പുകൾ കൊണ്ട് മുറിഞ്ഞു നിലത്ത് വീണു, നൂൽ പൊട്ടിയ ഒരു ആയുധംപോലെയായിരുന്നു.
സഹസാ യുദ്ധശൌണ്ഡേന ഹയാരോഹേണ വാഹിതാമ് । നിക്ഷിപ്തഭാണ്ഡാമുത്സൃഷ്ടാം കിശോരീമിവ ദുര്ബലാമ് ।। ൨.൧൧൪.
പടയിൽ ധൈര്യശാലിയായ കുതിരയോടുന്നവൻ പെട്ടെന്ന് ഉപേക്ഷിച്ച, ഭൂഷണങ്ങൾ കളഞ്ഞു, ദുർബലയും സഹായം ഇല്ലാതെയും ആയ ഒരു ബാലികയെപ്പോലെയായിരുന്നു.
ശുഷ്കതോയാം മഹാമത്സ്യൈ: കൂര്മൈശ്ച ബഹുഭിര്വൃതാമ് । പ്രഭിന്നതടവിസ്തീര്ണാം വാപീമിവ ഹൃതോത്പലാമ് ।। ൨.൧൧൪.
വെള്ളം ഉണങ്ങി, വലിയ മീനുകളും ആമകളും നിറഞ്ഞ, കരകൾ തകർന്ന, താമരകൾ ഇല്ലാതായ ഒരു വലിയ കുളംപോലെയായിരുന്നു.
പുരുഷസ്യാപ്രഹൃഷ്ടസ്യ പ്രതിഷിദ്ധാനുലേപനാമ് । സന്തപ്താമിവ ശോകേന ഗാത്രയഷ്ടിമഭൂഷണാമ് ।। ൨.൧൧൪.
ആണിന്റെ അനുമതി ഇല്ലാതെ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാതെയും, ദുഃഖത്തിൽ ചൂടേറ്റു, അലങ്കാരമില്ലാതെ ദുഃഖിതയായ ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെയായിരുന്നു.
പ്രാവൃഷി പ്രവിഗാഢായാം പ്രവിഷ്ടസ്യാഭ്രമണ്ഡലമ് । പ്രച്ഛന്നാം നീലജീമൂതൈര്ഭാസ്കരസ്യ പ്രഭാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
മഴക്കാലത്ത് കറുത്ത മേഘങ്ങൾക്കുള്ളിൽ കടന്നുപോയ, നീല മേഘങ്ങൾ മറച്ച, സൂര്യന്റെ പ്രകാശംപോലെയായിരുന്നു.
ഭരതസ്തു രഥസ്ഥ: സന് ശ്രീമാന് ദശരഥാത്മജ: । വാഹയന്തം രഥശ്രേഷ്ഠം സാരഥിം വാക്യമബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൪.
അപ്പോൾ ദശരഥന്റെ പുത്രനായ ഭരതൻ, രഥത്തിൽ നിന്ന്, ആ ഉത്തമരഥം ഓടിച്ച സാരഥിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കിം നു ഖല്വദ്യ ഗമ്ഭീരോ മൂര്ച്ഛിതോ ന നിശമ്യതേ । യഥാപുരമയോധ്യായാം ഗീതവാദിത്രനിസ്വന: ।। ൨.൧൧൪.
ഇന്നെന്തുകൊണ്ടാണ് അയോധ്യയിലെ ആ പഴയകാലം പോലെ ഗംഭീരമായ പാട്ടിന്റെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും ശബ്ദം കേൾക്കാനാകാത്തത്?
വാരുണീമദഗന്ധശ്ച മാല്യഗന്ധശ്ച മൂര്ച്ഛിത: । ധൂപിതാഗരുഗന്ധശ്ച ന പ്രവാതി സമന്തത: ।। ൨.൧൧൪.
വൈനത്തിന്റെ സുഗന്ധവും പുഷ്പമാലകളുടെ മണവും മങ്ങിപ്പോയിരിക്കുന്നു; ധൂപവും അഗരുവിന്റെ ഗന്ധവും ഇനി ചുറ്റും പരക്കുന്നില്ല.
യാനപ്രവരഘോഷശ്ച സ്നിഗ്ധശ്ച ഹയനിസ്വന: । പ്രമത്തഗജനാദശ്ച മഹാംശ്ച രഥനിസ്വന: । നേദാനീം ശ്രൂയതേ പുര്യാമസ്യാം രാമേ വിവാസിതേ ।। ൨.൧൧൪.
ഉത്തമമായ രഥങ്ങളുടെ ഗംഭീരശബ്ദവും, കുതിരകളുടെ മൃദുവായ കുരൽ, മദംപോലുള്ള ആനകളുടെ കോലാഹലവും വലിയ രഥങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനവും ഇനി ഈ നഗരത്തിൽ രാമൻ പുറത്താക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് കേൾക്കുന്നില്ല.
ചന്ദനാഗരുഗന്ധാംശ്ച മഹാര്ഹാശ്ച നവസ്രജ: । ഗതേ ഹി രാമേ തരുണാ: സന്തപ്താ നോപഭുഞ്ജതേ ।। ൨.൧൧൪.
രാമൻ പോയതോടെ, ദുഃഖിതരായ യുവതികൾ വിലയേറിയ ചന്ദനം, അഗരു, പുതുമലകൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ഇനി അലങ്കരിക്കുന്നില്ല.
ബഹിര്യാത്രാം ന ഗച്ഛന്തി ചിത്രമാല്യധരാ നരാ: । നോത്സവാ: സമ്പ്രവര്ത്തന്തേ രാമശോകാര്ദിതേ പുരേ ।। ൨.൧൧൪.
അലങ്കാരമുള്ള മനോഹരമായ പൂമാലകള് ധരിച്ച പുരുഷന്മാര് പുറത്തേക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; രാമന്റെ ദുഃഖം കൊണ്ട് വേദനിക്കുന്ന ഈ നഗരത്തില് ഉത്സവങ്ങള് നടക്കുന്നുമില്ല.
സഹ നൂനം മമ ഭ്രാത്രാ പുരസ്യാസ്യദ്യുതിര്ഗതാ । നഹി രാജത്യയോധ്യേയം സാസാരേവാര്ജുനീ ക്ഷപാ ।। ൨.൧൧൪.
എന്റെ സഹോദരനോടൊപ്പം ഈ നഗരത്തിന്റെ ഭാവവും മങ്ങിപ്പോയി; അഗ്നിക്കു ശേഷം ചാരമാത്രം ശേഷിച്ച രാത്രിപോലെ അയോധ്യയ്ക്ക് ഇനി പ്രകാശമില്ല.
കദാ നു ഖലു മേ ഭ്രാതാ മഹോത്സവ ഇവാഗത: । ജനയിഷ്യത്യയോധ്യായാം ഹര്ഷം ഗ്രീഷ്മ ഇവാമ്ബുദ: ।। ൨.൧൧൪.
എന്റെ സഹോദരന് ഒരു വലിയ ഉത്സവം പോലെ തിരിച്ചെത്തി, വേനലില് മേഘങ്ങള് സന്തോഷം പകരുന്നതുപോലെ അയോധ്യയില് സന്തോഷം പകരുന്ന ആ ദിവസം എപ്പോഴാകും വരിക?
തരുണൈശ്ചാരുവേഷൈശ്ച നരൈരുന്നതഗാമിഭി: । സമ്പതദ്ഭിരയോധ്യായാം നാഭിഭാന്തി മഹാപഥാ: ।। ൨.൧൧൪.
യുവാക്കളും ഭംഗിയുള്ള വേഷവും ധരിച്ച് അഭിമാനത്തോടെ നടന്നു പോകുന്ന പുരുഷന്മാരും അയോധ്യയിലെ പ്രധാനവീഥികളില് ഇനി കണ്ട് വരില്ല.
ഏവം ബഹുവിധം ജല്പന് വിവേശ വസതിം പിതു: । തേന ഹീനാം നരേന്ദ്രേണ സിംഹഹീനാം ഗുഹാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
ഇങ്ങനെ പലവിധം സംസാരിച്ചുകൊണ്ട്, ഭരതൻ തന്റെ അച്ഛന്റെ വസതിയിൽ കയറി. രാജാവില്ലാതെ ശൂന്യമായ ആ വീടു സിംഹം വിട്ടുപോയ ഗുഹപോലെയായിരുന്നു.
തദാ തദന്ത:പുരമുജ്ഝിതപ്രഭം സുരൈരിവോത്സൃഷ്ടമഭാസ്കരം ദിനമ് । നിരീക്ഷ്യ സര്വന്തു വിവിക്തമാത്മവാന് മുമോച ബാഷ്പം ഭരത: സുദു:ഖിത: ।। ൨.൧൧൪.
അപ്പോൾ, അകത്തെ അങ്കണങ്ങൾ പ്രകാശം വിട്ടുപോയതും, ദേവന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ച സൂര്യൻ ഇല്ലാത്ത പകലുപോലെയും, മുഴുവനും ശൂന്യമായതും കണ്ടു, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്ന ഭരതൻ അതീവ ദുഃഖത്തോടെ കണ്ണുനീർ വിട്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുര്ദശോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ പുരാതനവും മഹത്വമുള്ള വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിനാലാമത്തെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
thumb|പഞ്ചദശാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തതോ നിക്ഷിപ്യ മാതഽ: സ അയോധ്യായാം ദൃഢവ്രത: । ഭരത: ശോകസന്തപ്തോ ഗുരൂനിദമഥാബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൫.
ശക്തമായ വ്രതം പാലിച്ച ഭരതൻ, അമ്മമാരെ അയോധ്യയിൽ നന്നായി പാർപ്പിച്ചശേഷം, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി മുതിർന്നവരോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.